Breve historia da cristalografía (VII): Moléculas, superfluidades e contaminacións

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 26 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (VII) Moléculas, superfluidades y contaminaciones, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (VI): O crego rompecristais.]

moleculas-integrantes

A teoría de Haüy introduciu na cristalografía un concepto fundamental: o da periodicidade. Nos primeiros estudos sobre o empaquetado de esferas a periodicidade estaba implícita, pero foi Haüy quen fixo énfase neste punto. De Haüy en diante os cristais comezaron a considerarse agregados de materia onde esta se repite periodicamente. Esta visión mantívose inalterada ata a descuberta dos cuasicristais na década de 1980, e segue sendo correcta na inmensa maioría dos casos.

Máis interesante é que, desde un punto de vista puramente químico, afirmar que un cristal é unha ordenación periódica tridimensional de unidades poliédricas implica que cada unidade ten de ter a mesma composición química ca o conxunto e, se esta unidade é realmente a máis pequena, representa unha «molécula» do composto. Haüy era plenamente consciente disto. Así, no seu Essai d’une théorie sur la structure des cristaux (1784), ás unidades constituíntes fundamentais chamáballes molécules intégrantes. O seu emprego da palabra «molécula» para se referir a un grupo de átomos conectados está na mesma liña do uso que se facía desta palabra desde mediados do século xvii, cando Pierre Gassendi a empregou en Syntagma philosophiae Epicuri (1646).

Seguir lendo

O mapa das matemáticas

O mapa das matemáticas
O mapa das matemáticas. [Tradución dunha imaxe de Dominic Walliman. Dispoñible a tamaño completo no Facebook]

Teoría de xogos (IV): Pedra, papel ou tesoiras

[Esta é unha tradución autorizada de Ciención de Breogán, adaptada do artigo orixinal de 13 de setembro de 2010 Teoría de juegos IV – Piedra, papel, tijera, de Javier “J” Sedano, que pode lerse en El Cedazo. Toda a serie Teoría de juegos está publicada en forma de libro, dispoñible aquí.]

[O artigo previo da serie é Teoría de xogos (III): A poxa do dólar (II).]

No artigo de hoxe desta serie dedicada á teoría de xogos, imos presentar un xogo moi sinxelo para irmos introducindo algúns conceptos.

Supoño que todos xogamos algunha vez a pedra, papel ou tesoiras. Polo si ou polo non, imos resumir as regras:

  • Xogan dous xogadores. Poden xogar máis, pero iso pode dar lugar a círculos de vitoria e é máis difícil decidir o que facer en caso de empates parciais.
  • Ambos os xogadores sacan a man asemade, cun dos símbolos seguintes:
    • Pedra: o puño cerrado.
    • Papel: a palma estendida.
    • Tesoiras: os dedos índice e maior estendidos e separados (coma unhas tesoiras abertas) e o resto dos dedos cerrados.
  • A vitoria decídese do xeito seguinte:
    • A pedra gana (machuca) ás tesoiras.
    • As tesoiras ganan (cortan) ao papel.
    • O papel gana (envolve) á pedra.
  • Se dous xogadores sacan o mesmo, empatan. Dependendo do obxectivo do xogo, poden volver xogar ou simplemente empataron e xa está (segundo o que queira conseguirse co xogo).

Pedra-Papel-Tesoiras
Esquema de «pedra, papel ou tesoiras». [Tradución. Fonte orixinal: Enzoklop, CC BY-SA 3.0]
Seguir lendo

Viscoelástica densoactiva

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 17 de xullo de 2014 Viscoelàstica densoactiva, de Claudi Mans, que pode lerse nesta ligazón.]

Gustaríame meterme nunha reunión entre os de publicidade e mais os de I+D dunha empresa, para ver como valoran os argumentos duns e doutros para faceren as campañas publicitarias. Como se lles ocorreu aos do Volkswagen Polo afirmar que levaba Ziritione? Os xampús contra a caspa levan un compoñente denominado «piritionato de cinc», en inglés zinc pyrithione. Os publicistas imaxinaron que podían simular (en complicidade co receptor do anuncio) que o seu produto, un coche, era coma un produto de hixiene persoal, do que adoitan salientarse os compoñentes. Enxeñaron aquilo do Ziritione, un nome completamente inventado, crendo que os clientes entenderían a broma.

Os fabricantes de iogures son uns mestres en creación publicitaria. Danone ten etiquetado iogures indicando que conteñen Saciactiv, ou Calciforte. Agora hai un leite de Pascual que di que ten Eficalcio. Non son substancias que existan tal cal na listaxe de ingredientes, senón mesturas de ingredientes nunhas determinadas proporcións. Mesturas patentadas, pero que calquera fabricante pode pór nos seus iogures ou leites equivalentes da mesma gama. Porén, soamente Danone ou Pascual poden engadilos nas etiquetas cos nomes rexistrados. «O único con Calciforte», di o iogur, e é verdade; unha verdade puramente lexislativa, pero verdade. Iogures doutras marcas fan artimañas semellantes.

lleixius-densos-o-densoactius
Lixivias que afirman ser densas ou densoactivas.

E logo chegamos á lixivia Neutrex Futura, de Henkel, que dicía que tiña unha fórmula densoactiva. Que querían dicir? Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (VI): O crego rompecristais

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 19 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (VI) El cura rompecristales, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (V): Cristais de neve, Frankenheim ou o novo Euclides.]

rene-just-hauy-el-cura-rompecristales

Durante a década de 1770 o novísimo crego René Just Haüy adoitaba pasar unha boa parte do seu tempo no xardín botánico de París. Había tempo que se interesaba na ciencia e decidira que ía estudar botánica. Co gallo de avanzar nos seus estudos mercou un exemplar do Systema naturæ de Linné. Pouco despois comezou a desatender os seus asuntos botánicos e a asistir ao curso sobre mineraloxía que impartía Louis Jean-Marie D’Aubenton. Cando concluíu o curso, Haüy dedicaríase só aos minerais.

calcita

Se houbésemos de crer a Georges Cuvier, o primeiro achado de Haüy debeuse á serendipia. En 1780, mentres observaba un fermoso agregado de grandes cristais prismáticos de calcita, un dos prismas rompeu, caeu ao chan e esnaquizouse. Sorprendentemente, todos os anacos tiñan a mesma forma, non prismática, senón romboédrica coma o espato de Islandia, outra variedade de calcita. Este feito ocorrería na historia centenares de veces pero, como diría despois Pasteur, «o azar favorece a mente preparada». Haüy correu ao seu estudio, colleu un grande escalenoedro de calcita e, sen dubidalo, arreoulle unha martelada: os fragmentos eran todos romboédricos. Haüy acadou a conclusión de que todos os cristais de calcita, independentemente do seu hábito (aspecto xeométrico) externo, están compostos de «moléculas» romboédricas. Non nos resistimos ao xogo de palabras facilón; Haüy, como abade, coñecía ben o tema: o hábito non fai ao frade, neste caso, ao cristal.

Seguir lendo

Carta dun químico aos homeópatas

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 14 de abril de 2015 A letter from a chemist to homeopaths, de Mark Lorch, que pode lerse nesta ligazón.]

natural-remedy-b-1327821

Estimados señores homeópatas:

Teño algunhas preguntas verbo desa terapia alternativa tan popular e gustaríame coñecer as respostas.

A homeopatía, tal e como eu a entendo (por favor, corríxanme se estou enganado), baséase na idea de que «o semellante cura o semellante». Deste xeito, se a alerxia fai que nos choren os ollos, daquela as cebolas poderían axudarnos (porque as cebolas causan síntomas similares). Ou, se sufrimos insomnio, disque a cafeína podería ser a solución. Porén, é probable que unha cunca de café cargado nos manteña ben espertos, así que vostedes evitan isto mediante enormes dilucións. Desta maneira, segundo vostedes, os efectos beneficiosos permanecen mentres os efectos secundarios non desexados son eliminados.

Seguir lendo

Teoría de xogos (III): A poxa do dólar (II)

[Esta é unha tradución autorizada de Ciención de Breogán, adaptada do artigo orixinal de 6 de setembro de 2010 Teoría de juegos III – La subasta del dólar (y II), de Javier “J” Sedano, que pode lerse en El Cedazo. Toda a serie Teoría de juegos está publicada en forma de libro, dispoñible aquí.]

[O artigo previo da serie é Teoría de xogos (II): A poxa do dólar (I).]

No artigo anterior presentamos as regras dunha poxa un pouco particular e deixamos que os lectores poxasen. A graza desta poxa era esa, que era un pouco especial: non paga soamente quen gana a poxa, senón tamén o segundo e mais o terceiro (pero eles non obteñen o premio).

hammer-719068_1280
[Fonte: dominio público]
[N. do T.: Nos comentarios de Ciención de Breogán houbo tres poxas: unha de Teresa por 0,05 $, outra de Alba Iglesias por 0,10 $ e, finalmente, outra de Teresa por 0,15 $ para evitar perder cartos. Consecuentemente, Teresa ganou a poxa cunha ganancia neta de 0,85 $ e Alba perdeu os 0,10 $ que poxara. Entretido, seica, pero pouco interesante desde o punto de vista matemático… Analicemos agora a participación na versión orixinal do artigo en El Cedazo.]

Seguir lendo

Teoría de xogos (II): A poxa do dólar (I)

[Esta é unha tradución autorizada de Ciención de Breogán, adaptada do artigo orixinal de 30 de agosto de 2010 Teoría de juegos II – La subasta del dólar (I), de Javier “J” Sedano, que pode lerse en El Cedazo. Toda a serie Teoría de juegos está publicada en forma de libro, dispoñible aquí.]

[O artigo previo da serie é Teoría de xogos (I): Introdución.]

Este primeiro artigo da serie sobre teoría de xogos será moi curtiño. Imos dedicar uns parágrafos a explicar as regras dunha poxa un pouco particular e logo deixaremos que sexades vós os que poxedes.

Neste xogo poxaremos… un dólar.

1200px-united_states_one_dollar_bill2c_obverse
Un dólar. [Fonte: Wikipedia, dominio público]
Seguir lendo

As letras que son de ciencias, e viceversa

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 24 de novembro de 2016 Las letras que son de ciencias, y viceversa, de Pepe Cervera, que pode lerse nesta ligazón.]

letras-ciencias-640x265

Falamos con naturalidade das «dúas culturas», as ciencias e mais as letras; sempre inimigas, sempre mirándose con receo por riba dunha barreira imaxinaria e case insuperable. As ciencias son demasiado utilitaristas, próximas de máis á economía e ao poder, mesmo sospeitosas daqueles pecados contra a natureza e o futuro que os seus achados permitiron ou posibilitaron; as letras son abeiro de almas sensibles que pensan máis no que debería facerse ca no que é posible facer, condenadas ao segundo posto na batalla polos cartos ou as decisións dos pobos, carreiras cun incerto futuro profesional, se ben cun forte prestixio social. Discutimos, teimamos e xustificamos, facendo xogos malabares para que o «noso» bando quede por riba, para que un dos lados sexa superior, mellor, máis decisivo e importante ca o outro.

Pero raras veces definimos o que son as ciencias e o que son as letras; raras veces avanzamos alén das etiquetas convencionais e tradicionais, dos bandos cuxas fronteiras a miúdo están máis determinadas polos azares da historia ca por unha demarcación formal. Sabemos que as matemáticas son de ciencias e a literatura de letras, porque ambas as dúas están nos extremos das súas respectivas categorías, pero que ocorre coa bioloxía ou coa filoloxía? Onde pomos a lóxica ou a filosofía? Nestes tempos, nos que calquera disciplina quere ser unha ciencia polo prestixio intelectual que esa marca semella comportar, é a socioloxía unha ciencia? Éo a psicoloxía, que redescubriu nos últimos tempos a potencia dos experimentos? Cal é o criterio de delimitación que separa e enfronta as ciencias e as letras?

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (V): Cristais de neve, Frankenheim ou o novo Euclides

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 12 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (V) Copos de nieve, Frankenheim o el nuevo Euclides, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (IV): Átomos e balas de canón.]

Viamos na entrega anterior desta serie que Kepler mantivera unha correspondencia moi interesante con Thomas Harriot e que, no transcurso desta, Harriot lle mencionara a Kepler o problema do empaquetado de esferas. Diciamos tamén que Kepler chegou decontado á conxectura que leva o seu nome.

8629790711_eef26cd72b_z
Fonte: Alexey Kljatov

Como parte deste proceso, Kepler decatouse de que o empaquetado compacto de esferas nunha soa capa daba lugar a estruturas hexagonais que evocan un panal de abellas. Isto levouno a cuestionarse (e a buscar unha resposta satisfactoria) sobre a forma hexagonal dos cristais de neve no seu tratado de 1611 Strena seu de nive sexangula («Un cristal de neve hexagonal»). Isto xa era bastante excepcional, pois daquela non era común o coñecemento sobre a forma dos cristais de neve.

Olaus Magnus Historia om de nordiska folken

Seguir lendo