Unha breve e incerta historia do escepticismo (I): A orixe

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 15 de abril de 2015 Skepticism, a short uncertain story (1): The origins, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

Nós os filósofos adoitamos ser máis escépticos ca a persoa media (aínda que, se coñeces unha chisca das teorías dalgúns filósofos, comprendería que tomases a miña aseveración cun pouco de escepticismo). Porén, nesta serie de artigos faremos unha breve visita a algúns dos autores máis engaiolantes da historia da filosofía: os escépticos de verdade. Non falarei das teorías de todos os filósofos escépticos, nin tan só das da maioría deles, senón soamente das daqueles que considero máis importantes e, nos derradeiros artigos, aqueles que teñen máis que dicir sobre a filosofía da ciencia.

skepticism

Sería inxusto dicir que o escepticismo naceu coa filosofía. Aquilo que hoxe chamamos «filosofía» comezou cun fato de gregos friquis (Tales de Mileto e compañía, arredor de 500 a 600 anos a. C.) que tentaban entender o mundo co que eles chamaban lógos, traducido usualmente como «razón» pero que, en xeral, se empregaba co significado de «linguaxe» ou, máis comunmente, «fala» ou, na forma dialógos, «conversa» (o prefixo dia- significa «a través de», coma en «diámetro», e non «dous», como pensa moita xente que fai unha analoxía errónea coa palabra «monólogo»). Dito dun xeito máis sinxelo, Tales e os seus discípulos probaban se podían comprender o mundo cos seus propios medios humanos, sen ter de recorrer a deuses ou heroes.

Aqueles filósofos, aos que agora coñecemos como «presocráticos», trataron ante todo unha cuestión: cal era o «principio (arkhé) de todas as cousas». Algúns crían que era a auga ou o lume; outros, que era «o indefinido» (xa que podía devir en calquera cousa), pero, algunhas décadas máis tarde, Parménides de Elea (unha pequena colonia grega no sur de Italia, preto dos famosos templos de Paestum) tentou liquidar a cuestión dicindo que o principio que absolutamente todos os seres tiñan en común era… si… ser. O que non concorda con ese principio, é dicir, co ser, é… si… non ser («nada», diriamos). Polo tanto o ser non se pode «mesturar» con nada máis porque… si… todo o que é non ser é nada. Consecuentemente, o ser é o único que «é» («existe», diriamos). Por suposto, a nós parécenos que hai moitas cousas diferentes, cousas que agora son dun xeito e máis tarde doutro, pero o que nos di o lógos é que isto é, sinxelamente, falso. A única cousa que é, é o ser, eternamente igual a si mesmo. Non hai pluralidade, non hai diversidade, non hai cambio. Só hai ser.

Se cadra, se a filosofía tivese comezado nunha terra diferente a Grecia, esta tería sido a fin da filosofía, coa teoría de Parménides (o seu poema, en realidade, dado que o escribiu en hexámetros homéricos) transformada nunha especie de culto místico, declamando os seus versos ata o final dos tempos. Pero ao pobo grego xa era imposible riparlle a droga do dialógos (polo menos ata que, máis de mil anos despois, o emperador Xustiniano decretou a fin da filosofía pechando todas as escolas de filosofía que quedaban no Imperio Bizantino e exiliando todos os seus membros se non se convertían ao cristianismo), así que seguiron a debater insistentemente a ontoloxía parmenideana, cada vez con argumentos máis elaborados. Un exemplo son os marabillosos «paradoxos» dun discípulo de Parménides, Zenón, que estaba decidido a demostrar que o seu mestre tiña razón. Seguramente sóache o argumento de «Aquiles e a tartaruga». Aquiles, nunha carreira, non consegue adiantar a unha tartaruga á cal lle dera unha vantaxe, porque cada vez que acada o punto onde estaba o réptil, este xa avanzou ata outro punto máis adiante; cando Aquiles chega ata ese novo punto, a tartaruga xa adiantou outro chisco máis, e así unha e outra vez. Aquiles ten de salvar infinitas etapas (cada unha delas con lonxitude «non nula») antes de adiantar a tartaruga; polo tanto, dicía Zenón, necesitará unha cantidade de tempo infinita para conseguilo.

Outros «paradoxos» de Zenón son menos coñecidos. Por exemplo, Zenón defendía que unha frecha en pleno voo non se está a mover realmente porque, en cada intre na súa traxectoria, a frecha está exactamente no seu lugar (no espazo que ocupa a distancia da súa punta á súa cola, digamos) e «estar exactamente no seu lugar» é a definición de estar en repouso. Así pois, o movemento sería algo así como a combinación dun número infinito de estados de repouso, pero, se cada un destes estados é realmente de repouso, a súa suma soamente pode ser repouso. Polo tanto, o movemento non existe en realidade. Outro «paradoxo» non fai referencia ao movemento: se un gran de paínzo (ou, cun exemplo máis comprensible para nós, unha bóla de algodón) cae ao chan, non produce ningún son en absoluto; o ruído que fai un saco cheo de paínzo (ou de algodón) cando cae é a combinación de todos os sons producidos por cada gran de paínzo (ou cada bóla de algodón) dentro do saco; pero a combinación de milleiros de millóns de non-sons non pode ser un son. Polo tanto, o son non existe en realidade.

Prégoche que borres ese sorriso de burla do teu rostro: os «paradoxos» de Zenón fixeron tolear matemáticos e científicos durante xeracións ata que, no século xix, unha nova análise matemática do cálculo infinitesimal (o intento máis efectivo para ignorar, que non resolver, os problemas propostos por Zenón) eliminou todas as contradicións que o deturpaban, e ata que foi posible un estudo científico da neurofisioloxía da percepción algunhas décadas máis tarde. Si, liches ben: a monumental obra de Newton e Leibniz, que comezaches a estudar no instituto, estaba baseada en contradicións, e todos os matemáticos entre 1670 e 1870 (cando Dedekind ofreceu a súa propia solución) o sabían, a pesar do tremendo éxito que tivo a aplicación do cálculo a problemas cada vez máis difíciles. Isto quere dicir que aqueles matemáticos non podían afirmar que o seu coñecemento do cálculo estivese «baseado en principios puramente lóxicos ou intuicións evidentes por si mesmas» (como si afirman noutras áreas das matemáticas): simplemente aceptábano como válido porque axudaba marabillosamente a resolver moitos problemas e a facer moitas predicións satisfactorias. O que quero dicir é que aceptaban a validez do cálculo por razóns empíricas. A mediados do século xix as matemáticas (ou unha parte esencial delas) eran unha ciencia empírica. E moitos sospeitan que aínda o son. Pero estamos a chegar lonxe de máis da nosa historia dos escépticos.

O certo é que non podemos considerar nin a Parménides nin a Zenón «escépticos» de verdade, porque despois de todo aceptaban a existencia de algo (o ser), aínda que dubidasen da certeza da meirande parte do noso coñecemento común (ou de todo el). Para coñecermos o primeiro escéptico «auténtico» precisamos avanzar unhas poucas décadas ata chegarmos a outro italiano (ou, neste caso, siciliano): Gorxias de Leontini, un dos fundadores do movemento dos «sofistas». En realidade, case sabemos tan pouco de Gorxias coma dos seus predecesores; é unha verdadeira mágoa que coñezamos mellor algunhas das súas teses principais ca os argumentos que el empregaba para defendelas. O que nos chegou ata hoxe é o intento, de autores varios séculos máis recentes, de entender que motivos tiña Gorxias para defender aquelas posturas tan extravagantes, ademáis da súa comprensión máis ou menos confusa dos vellos textos de Gorxias. Porén, semella que as súas teses eran moi claras:

  1. Nada existe (ou, máis exactamente, «o ser non é», é dicir, o contrario do que afirmaba Parménides).
  2. Se algo existise, non poderiamos sabelo.
  3. Se algo existise e puidésemos sabelo, non llo poderiamos comunicar á demais xente.

Son unhas afirmacións rechamangueiras. Para a primeira, parece que o argumento de Gorxias era que a existencia do ser, segundo a proposta de Parménides e Zenón, implicara moitas contradicións, e por iso a idea do ser era contraditoria per se e non podía existir; pero, se non hai ser, daquela hai non-ser. Para as dúas últimas afirmacións, probablemente o argumento era que o pensamento é diferente do ser e que as palabras son diferentes do pensamento. É dicir, as cousas non existen dentro da túa cabeza cando pensas nelas ou cando as sabes… O que sucede na túa cabeza (aínda que Gorxias, seguramente, non diría «cabeza» senón noûs, intelixencia) é unha cousa e o que sucede no mundo externo é outra cousa. O mesmo pasa coa linguaxe: cando falas transmites sons, non pensamentos (nin, moito menos, as propiedades reais das cousas que disque hai «fóra»). Resumindo, o ser, o pensamento e a fala son entes completamente distintos e a comunicación entre eles non é posible.

Non sabemos («por suposto que non», diría Gorxias) se estes argumentos (ou calquera que fora a súa argumentación orixinal) eran «serios» ou soamente unha broma. Si sabemos que os sofistas dicían que podían convencernos con igual forza de dúas afirmacións opostas. Quizais Gorxias só estaba a facer burla das teorías de Parménides e Zenón. Ou quizais non.

[O seguinte artigo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (II): Os pirrónicos.]


Sobre o autor: Jesús Zamora Bonilla (@jzamorabonilla) é doutor en filosofía e economía, profesor de filosofía da ciencia e director do máster de xornalismo e comunicación científica na Universidade Nacional de Educación a Distancia (Universidad Nacional de Educación a Distancia).

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s