Unha breve e incerta historia do escepticismo (II): Os pirrónicos

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 11 de maio de 2015 Skepticism, a short uncertain story (2): the Pyrrhonians, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (I): A orixe.]

pyrrho

Rematamos o primeiro artigo desta serie presentando o home que, talvez, é o primeiro filósofo propiamente escéptico, Gorxias de Leontini, quen, como xa vimos, propuxo:

  1. que o ser non é (ou «nada existe»);
  2. que, se o ser existise, non poderiamos sabelo, e
  3. que, se puidésemos saber algo, non poderiamos dicilo.

Porén, esta postura apenas é máis «escéptica» ca a dun estrito contemporáneo de Gorxias que se volveu moitísimo máis famoso: o ateniense Sócrates (470–399 a. de C. aprox.), mestre de Platón (e moitos máis) e cuxa tese principal é, como seguramente lembrarás, que «só sei unha cousa: que nada sei».

En realidade, é pouco o que sabemos con certeza sobre o pensamento de Sócrates, xa que el non escribiu nada e os discípulos e filósofos posteriores que escribiron sobre a súa figura lle atribuíron puntos de vista moi diferentes. O que semella claro é que Sócrates practicaba un tipo de razoamento (ou diálogo) que arrastraba a demais xente a ostensibles contradicións, demostrando que os principios nos que estaban a basear as súas opinións quedaban en nada. Os principais pasos no seu método eran, primeiro, obrigar o seu interlocutor a dar unha definición precisa dos conceptos que estaba a usar para, despois, tentar atopar contraexemplos desas definicións. Probablemente Sócrates se refería a esta práctica (que sería coñecida máis tarde como «método socrático») como «exame» (sképsis), pero os seus principais seguidores (Platón en primeiro lugar, despois Aristóteles e outros) si confiaban na capacidade da razón humana para atopar algo semellante a un alicerce sólido para o coñecemento racional (epistéme ou, en latín, scientia), tanto no eido teórico coma no práctico.

A historia da filosofía que derivou das obras de Platón e Aristóteles, que son os filósofos máis antigos dos que se conserva unha gran cantidade de escritos, amósanos a Sócrates como alguén que fixo as preguntas oportunas e desenvolveu un xeito de criticar as respostas equivocadas, pero que, coma Moisés ao morrer xusto antes de entrar na Terra Prometida, non chegou a forzar a razón dabondo para iluminar as respostas correctas. Sería divertido ver como reaccionaría Sócrates ante os escritos destes filósofos «clásicos»; aposto que lles aplicaría o seu «exame» e os levaría a non menos contradicións ca aos seus propios contemporáneos, que, amolados pola súa sképsis, o condenaron a morte facéndoo beber unha copa de cegude.

O certo é que algúns filósofos fixeron exactamente ese papel, algúns desde o asento mesmo de Platón (a súa Academia en Atenas, cuxos líderes no século iii a. de C., Arcesilao e mais Carnéades, disque eran minuciosamente escépticos), pero a escola escéptica máis influente da antigüidade fora fundada uns anos antes por Pirrón de Elis (Elis está no noroeste do Peloponeso, preto de Olimpia). Seguindo o mestre Sócrates, semella que nin os escépticos «académicos» Arcesilao e Carnéades nin Pirrón (que era discípulo doutra rama das escolas socráticas: os megáricos, de Euclides de Mégara, non confundir co gran matemático Euclides de Alexandría) escribiron unha soa liña. Vían a filosofía como unha actividade máis ben viva, e o ensino como un encontro directo entre o mestre e o discípulo, non reducible a tinta e papiro. Consecuentemente, é difícil reconstruír as súas ideas.

Afortunadamente, algo que podería asemellarse ao pensamento de Pirrón foi escrito cincocentos anos despois del (!) por un autor pouco coñecido: Sexto Empírico (160–210 d. de C. aprox.; non é un mal nome para un filósofo), cuxo libro Esbozos pirrónicos é a nosa principal fonte de coñecemento sobre o escepticismo da Grecia antiga.

Falarei deste libro decontado, pero hei confesar que a maior mágoa é a perda da obra dun discípulo directo de Pirrón, un prolífico autor chamado Timón de Fliunte (320–230 a. de C. aprox.). Timón escribiu moitos libros de case todos os xéneros, pero era famoso entre os lectores antigos grazas, principalmente, a Sílloi («Sátiras» ou «Parodias»), escrito como un diálogo entre el mesmo e Xenófanes (un dos filósofos presocráticos máis antigos, autor tamén dalgunhas sátiras) que contiña críticas burlescas á meirande parte das filosofías que se coñecían daquela, críticas apoiadas probablemente en argumentos pirrónicos. Outra obra de Timón que coñecemos a través de referencias secundarias é Indalmoí («Imaxes» ou «Aparencias») e era, probablemente, unha descrición da filosofía do seu mestre. Por desgraza, igual que sucede coa maioría de autores gregos e romanos, quédannos, no mellor dos casos, tan só unhas poucas citas e referencias descontextualizadas dos libros de Timón.

O que si é seguro é que os argumentos escépticos de Pirrón se baseaban na confrontación de afirmacións (para todas as teses hai fortes argumentos a favor e en contra); na idea de que, neste caso, a actitude máis racional é a suspensión do xuízo (epoché), e en que este é o mellor camiño cara ao estado mental que constitúe o maior ben: a ataraxia ou imperturbabilidade. É posible que isto nos soe raro a nós, fillos da fe cristiá e da ciencia da Ilustración: non é a incerteza o que máis tememos? Non é o coñecemento o que nos pode salvar ou, ao menos, facer as nosas vidas máis cómodas? Semella que o escepticismo antigo funcionaba baixo dun paradigma completamente distinto: o que sabemos con certeza é tan pouco, que ter opinións sólidas case sempre nos prexudicará dalgún xeito; así que é mellor non ter opinións sólidas sobre nada (ou, na meirande parte das versións do escepticismo antigo, sobre nada que non sexa directamente perceptible polos sentidos). É interesante comparar esta estratexia para a felicidade coas doutras escolas filosóficas da antigüidade coma os estoicos, os platónicos, os epicúreos ou os cínicos: dalgunha maneira, todas estas escolas perseguían o mesmo estado da mente (a ataraxia) a través dunha combinación de acrecentamento do coñecemento e limitación do desexo (aínda que discrepaban sobre o que sabemos do mundo e de nós mesmos e sobre que desexos paga a pena suprimir). Pola contra, os escépticos buscaban unha sorte de atallo: o que nos proporcionará a tranquilidade máis fonda é decatarnos de que non podemos saber practicamente nada.

Volvendo ao noso amigo Sexto, o seu libro é, basicamente, unha recolección e exposición das relacións de «argumentos» (ou trópoi, é dicir, «vías», «modos de argüír») que foron recollidas por xeneracións de escépticos desde o século iii a. de C. ata o século ii d. de C., sendo o principal de entre eles Enesidemo de Cnosos, que ensinou en Alexandría no século i a. de C. A máis famosa destas listaxes é a coñecida coma «os dez tropos», que menciona dez dificultades para establecer a veracidade de calquera cousa.

Velaquí algúns deses argumentos. Animais diferentes perciben as cousas de xeitos diferentes, así que como podemos dicir que a maneira humana de percibir as cousas sexa a correcta? Non só iso: as cousas vense de formas distintas por individuos distintos, ou en circunstancias distintas, ou a través de órganos distintos, de modo que qué garantía tes de que a túa visión das cousas sexa a máis exacta, ou de que a vista sexa unha representación das cousas mellor ca o olor? Outros argumentos refírense ás diferenzas nos xuízos morais entre as diferentes sociedades, polo que os escépticos gregos tamén poden ser considerados os fundadores do relativismo cultural. Ademais, o costume fainos xulgar coma normais ou esperables cousas que, desde outro punto de vista, poderían verse como máis sorprendentes (por exemplo, o Sol é moito máis marabilloso ca un cometa, pero, como vemos o Sol todos os días e os cometas moi raramente, para nós son moito máis emocinantes estes últimos).

Sexto atribúelle outro conxunto de «tropos», máis abstractos, a un tal Agripa (probablemente do século i ou ii d. de C.). Son os seguintes:

  • Desacordo: sobre todas as cousas hai opinións diferentes, con sólidos argumentos a favor.
  • Regresión infinita: calquera xustificación que deamos para unha opinión debe, á vez, estar xustificada por outra opinión.
  • Relatividade: todo semella diferente cando é considerado desde outro punto de vista ou circunstancia (a maioría dos «tropos» de Enesidemo eran claramente casos deste).
  • Hipótese: moitas opinións non se apoian en argumentos, polo que son meras conxecturas.
  • Circularidade: Moitas das xustificacións que se dan para unha opinión teñen, nalgún punto, a dita opinión mesma como premisa.

Independentemente de se somos ou non escépticos, é obvio que os cinco «tropos» de Agripa son unha parte do que hoxe entendemos como actitude racional. A historia do escepticismo grego habita nas nosas mentes, dunha forma moito máis profunda do que moitos adoitamos crer.

[O seguinte artigo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (III): Dúbidas medievais.]


Sobre o autor: Jesús Zamora Bonilla (@jzamorabonilla) é doutor en filosofía e economía, profesor de filosofía da ciencia e director do máster de xornalismo e comunicación científica na Universidade Nacional de Educación a Distancia (Universidad Nacional de Educación a Distancia).

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s