Como chegou a ciencia a falar soamente inglés?

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 4 de febreiro de 2015 How did science come to speak only English?, de Michael D. Gordin, que pode lerse nesta ligazón.]

Congreso de Solvay 1927
Fotografía dos asistentes ao Congreso de Solvay de 1927. [Fotografía de Benjamin Couprie colorada por Sanna Dullaway]
If you can read this sentence, you can talk with a scientist. Se podes ler a frase anterior, podes falar cun científico. Non dos detalles da súa investigación, se cadra, pero polo menos compartiriades unha linguaxe común. Unha esmagadora maioría da comunicación das ciencias naturais na actualidade (física, química, bioloxía, xeoloxía) ten lugar en inglés; na imprenta e nos congresos, no correo electrónico e nas conferencias por Skype. Pode comprobarse deambulando polos corredores de calquera instalación de investigación, desde Kuala Lumpur ata Montevideo ou Haifa. A ciencia contemporánea é anglófona.

O que é máis importante, a ciencia contemporánea é monolingüe: todo o mundo emprega o inglés case ata o punto de excluír as demais linguas. Hai un século, a meirande parte dos investigadores occidentais sabían algo de inglés, pero tamén escribían, lían e falaban francés e alemán e, ás veces, outras linguas «menores» como o emerxente ruso ou o xa decadente italiano.

O antigo carácter políglota da ciencia moderna pode semellar sorprendente. É moito máis eficiente ter unha soa lingua, non si? Canto tempo se perdería tendo de aprender tres idiomas para sintetizar derivados do benceno! Se todos empregamos a mesma lingua, hai menos friccións causadas pola tradución (como, por exemplo, discusións de prioridade sobre quen inventou que en primeiro lugar, cando os resultados aparecen en idiomas diferentes) e menos gasto en pedagoxía. Consonte este punto de vista, a ciencia contemporánea avanza á velocidade que o fai precisamente porque estamos a centrarnos «na ciencia» e non en parvadas como o idioma.

Este argumento é moito máis doado de manter se aquel que o sostén medrou falando inglés, pero a maioría dos científicos non son, na actualidade, falantes nativos desta lingua. Cando consideramos o tempo que perden en aprender o idioma, a conquista do inglés non resulta máis eficiente ca a ciencia políglota: é ineficiente doutra maneira. Segue habendo aprendizaxe lingüística e tradución, só que non suceden no Reino Unido, ou en Australia, ou nos Estados Unidos. O vulto baixo a alfombra non desapareceu, soamente mudou de sitio.

Porén, os científicos de hoxe están totalmente rodeados pola lingua de Shakespeare e o intenso boureo da investigación científica estraga os recordos. A ciencia non foi así toda a vida? Non o foi, pero só os científicos máis vellos lembran como era antes. A miúdo os científicos e os humanistas asumen que o inglés substituíu o alemán monolingüe, precedido polo francés e antes polo latín, nunha sucesión que atangue a aurora da ciencia occidental, desenvolvida, entenden, en grego monolingüe. A imaxe da historia da ciencia como unha cadea de transferencias monolingües ten certo atractivo, pero non é veraz. Nunca o foi.

Explicándoo moi sucintamente, podemos observar dous réximes lingüísticos básicos na ciencia occidental: o políglota e o monolingüe. Este último é bastante moderno: aparece na década de 1920 e non desbaratou o secular réxime multilingüe ata a década de 1970. A ciencia fala inglés, pero a primeira xeración que medrou con este sistema monolingüe aínda vive. Para comprendermos como sucedeu este importante cambio, teremos de recuar moito no tempo.

Na Europa occidental do século xv, a filosofía natural e a historia natural (os dous eidos do coñecemento que pasarían a chamarse «ciencia» no xix) eran, ambas as dúas, empresas fundamentalmente políglotas. Isto era así a pesar de que a lingua da aprendizaxe na Plena Idade Media e no Renacemento era o latín.

Esta posición dominante do latín non contradí o sistema políglota; pola contra, confírmao. Calquera humanista renacentista e calquera escolástico da Alta Idade Media sabía que o uso do latín na filosofía natural proviña xa dos días de gloria de Roma (tanto Cicerón como Séneca escribiron obras importantes neste campo). Pero estes mesmos humanistas e escolásticos sabían tamén que a lingua dominante no coñecemento da antigüidade, ata a caída do imperio, non fora o latín senón o koiné (grego helenístico). Sabían que, nos séculos que os precedían, se fixera máis filosofía natural en árabe ca en calquera idioma clásico. Foi a tradución ao latín de obras de filosofía natural en árabe a que axudou ao rexurdimento da aprendizaxe en Occidente. A xente estudada sabía que o estudo era un asunto multilingüe.

E tamén o era a vida. Agás algunha persoa extravagante con pais entusiastas de máis (Montaigne, por exemplo), ninguén tiña o latín como lingua materna e poucos o usaban na fala. O latín era para a ciencia escrita, pero todos os que o empregaban (como Erasmo de Rotterdam) dominaban tamén outros idiomas que usaban para se comunicar con serventes, achegados e patróns. O latín era unha lingua vehicular que ligaba comunidades lingüísticas distintas e era considerado máis ou menos neutral. Si excluía en termos de clase, claro, pois requiría unha maior educación, pero traspasaba facilmente as fronteiras relixiosas e políticas: os protestantes empregábano frecuentemente (mellor ca os católicos, a miúdo) e mesmo penetrou na Rusia ortodoxa, xa no século xviii, como lingua académica da nova Academia de Ciencias de San Petersburgo.

O que aínda é máis importante: como o latín non era a lingua propia de ningunha nación e os académicos de todas as sociedades europeas e árabes podían empregalo por igual, ninguén «posuía» a lingua. Por iso o latín serviu para soportar as vontades universalistas da época. Pero nesta conversa todo o mundo era políglota e elixía o idioma que máis lle conviña para se dirixir á súa audiencia: cando escribían para químicos internacionais, os suecos empregaban o latín; cando conversaban con enxeñeiros de minas, optaban polo sueco.

Este sistema comezou a descomporse no século xvii, no medio da revolución científica e como unha parte esencial dela. Galileo Galilei publicou o seu descubrimento das lúas de Xúpiter en Sidereus nuncius, en 1610, en latín, pero as súas principais obras posteriores escribiunas en italiano. Na busca dun apoio e padroádego máis local, mudou a lingua que empregaba. Do mesmo xeito, os Principia de Newton de 1687 estaban en latín, pero o seu Opticks de 1704 foi publicado en inglés (con tradución ao latín en 1706).

Por toda Europa, os académicos comezaron a empregar unha mestura de idiomas e floreceron as traducións ao latín e ao francés para facilitar a comunicación. A últimos do século xviii, había cada vez máis traballos sobre química, física, fisioloxía e botánica en inglés, francés e alemán, pero tamén en italiano, neerlandés, sueco, dinamarqués e outras linguas. Ata o primeiro terzo do século xix, as elites educadas aínda optaban a miúdo polo latín (o matemático alemán Carl Friedrich Gauss mantiña os seus cadernos académicos, polo menos ata a década de 1810, na mesma lingua que empregaba Xulio César para os seus). A ciencia moderna emerxeu do tronco políglota do Renacemento.

Foi a preocupación pola eficiencia, perseguida moitas veces como un ben incuestionable durante a industrialización europea do xix, a que comezou a cambiar o vello sistema multilingüe. Ter moitos idiomas semellaba un dispendio: se perdes o tempo aprendendo idiomas para poderes ler o último en filosofía natural, nunca poderás investigar nada. Arredor de 1850, as linguas científicas comezaron a reducirse a inglés, francés e alemán, cada unha cunha proporción semellante da produción total (pero cada ciencia tiña diferente distribución: a últimos de século, o alemán era o líder en química).

Simultaneamente á industrialización chegou a Europa o nacionalismo moderno. Por todo o continente, poetas e intelectuais cultivaron e, a miúdo, modificaron notablemente as súas linguas vernáculas en honor da modernidade oitocentista. Estes gardiáns da linguaxe toparon cun desafío considerable ao tentaren adaptar as linguas orais do campesiñado ás necesidades da alta literatura e as ciencias naturais. No eido artístico a historia é ben coñecida: as literaturas modernas húngara, checa, italiana, hebrea, polonesa e outras desenvolvéronse moito na segunda metade do século. Porén, o gran valor que se lle dá á eficiencia nas ciencias apantallou algo este incipiente babel, e só o ruso chegou a sobresaír lixeiramente no eido da publicación científica. Os partidarios das «linguas menores» queixábanse de que estaban a ser excluídos, mentres os falantes das tres grandes rosmaban por teren de aprender as outras dúas.

Tres idiomas supuñan un lastre, desde logo. Algúns avogaron por unha linguaxe unificada para o coñecemento científico lembrando, precisamente, a universalidade e neutralidade que percibían no latín de séculos atrás. Propuxeron o esperanto. Os argumentos que empregaron, semellantes aos daqueles que hoxe defenden o inglés, eran bastante convincentes; a proposta foi apoiada mesmo por persoeiros moi destacados como Wilhelm Ostwald, ganador do Premio Nobel de Química de 1909, e Otto Jespersen, o lingüista dinamarqués, pero foron considerados soñadores utópicos, tamén cando o seu entusiasmo virou cara a proxectos máis extremos de linguas artificiais. A todo o mundo lle parecía evidente que a ciencia soamente podía existir como un esforzo multilingüe.

Evidentemente algo cambiou. Vivimos no mundo ideal dos esperantistas, pero a lingua universal da ciencia natural é o inglés, un idioma nativo dunhas nacións moi poderosas e, por iso, en absoluto neutral. Que foi do sistema científico políglota? Estragouse. Mellor dito, estragárono. Cando estalou a Gran Guerra no verán de 1914 entre as Potencias Centrais (principalmente Alemaña e Austria-Hungría) e a Tripla Entente (o Reino Unido, Francia e mais Rusia), os ideais do internacionalismo benéfico foron unha das primeiras vítimas. Os científicos e intelectuais alemáns apresuráronse a exaltar as pretensións bélicas do seu país. Os científicos británicos e franceses tomaron nota.

Tras a guerra, o Consello Internacional de Investigación (International Research Council, en inglés), formado baixo os auspicios da vitoriosa Entente (que agora incluía os Estados Unidos pero excluía Rusia, inmersa na Revolución Bolxevique) iniciaron un boicot aos científicos das Potencias Centrais. As novas institucións científicas internacionais que se crearon na década de 1920 deixaron fóra os derrotados científicos xermanófonos, e esta exclusión significou, co tempo, a morte do alemán como lingua científica. Nunha parte de Europa, o sistema de tres linguas reduciuse a dúas. Os alemáns responderon a esta situación volvéndose cara ao seu idioma con aínda máis afán. O sistema multilingüe comezaba a crebar, pero serían os estadounidenses os que o esnaquizarían.

Co frenesí xermanófobo que sucedeu á entrada dos Estados Unidos na guerra en abril de 1917, o alemán quedou marxinado. Iowa, Ohio, Nebrasca e outros estados proscribiron a que era, con diferenza, a lingua máis falada na nación despois do inglés, como consecuencia da inmigración masiva desde Europa Central. Despois do armisticio a situación non fixo máis que empeorar: en 1923, máis da metade dos estados restrinxiran o uso do alemán nos espazos públicos, nas liñas telegráficas e telefónicas e na educación dos nenos.

Naquel ano o Tribunal Supremo invalidou estas leis, pero o dano xa estaba feito. O ensino de linguas estranxeiras quedou devastado, mesmo para o francés e o castelán, e unha xeración enteira de estadounidenses (incluíndo futuros científicos) medrou sen estaren expostos a outros idiomas. A mediados da década de 1920, cando os físicos alemáns e austríacos comezaron a publicar artigos sobre mecánica cuántica, o único motivo de que os físicos estadounidenses puidesen ler as revistas alemás era que aínda abundaban estudantes que atravesaban o Atlántico para facer estudos de posgraduado na Alemaña de Weimar e, forzosamente, aprenderan o idioma.

Pero as viaxes entre os Estados Unidos e Alemaña cambiaron de sentido decontado. En 1933, Adolf Hitler despediu sumariamente profesores «non arios» e esquerdistas, arrasando a ciencia alemá. Os científicos xudeus que puideron emigrar na década de 1930 tiveron de enfrontarse con numerosos retos. Cornelius Lanczos, que fora asistente de Albert Einstein, tivo problemas para publicar en inglés tanto polo tema como pola «ben coñecida escusa da “mala linguaxe”», aínda que «enviara o texto a uns bos amigos para a súa escrupulosa revisión». Mesmo Einstein tivo de recorrer a tradutores e colaboradores.

Entrementres, o físico alemán James Franck mudouse para Chicago e acabou adaptándose ao inglés, e Max Born asentouse en Edimburgo, desenvolvendo o inglés que aprendera na súa mocidade. Moitos destes persoeiros mencionaron a súa loita coa lingua, como fan hoxe os ganadores xaponeses do Premio Nobel nas súas autobiografías ao salientaren a importancia das súas primeiras publicacións en inglés para se estableceren unha reputación alén do arquipélago. Pero estámonos adiantando… volvamos á década de 1930. Hitler tamén anulou a meirande parte dos visados para estudantes estranxeiros; isto significaba illar aínda máis a lingua alemá, o que completou o proceso iniciado na Gran Guerra.

Despois da Segunda Guerra Mundial, a cuestión tórnase máis ben demográfica e xeopolítica. Contrastando co enfoque relativamente plurilingüe do Imperio Británico decimonónico, os científicos do emerxente imperio estadounidense do século xx non estaban formados en linguas estranxeiras… nin se esperaba que o estivesen. Porén, o vagallón de científicos e enxeñeiros soviéticos que xurdiu tras a guerra orixinou un novo competidor para os Estados Unidos. Nas décadas de 1950 e 1960, arredor dun 25 % das publicacións mundiais estaba en ruso, o que converteu esta lingua na segunda dominante en comparación co 60 % que acaparaba o inglés. Na década de 1970, emporiso, a porcentaxe de publicacións en ruso comezou a diminuír a medida que os científicos se pasaban ao inglés.

A incapacidade (ou rexeitamento) dos estadounidenses para aprender ruso ou calquera outra lingua estranxeira dentro do ámbito científico combinouse coa exportación dun sistema científico americanizado aquén do Atlántico, tanto en países anglófonos como en nacións de fala non inglesa, e foi anglicizando a ciencia aínda máis. Contribuíu tamén o feito de que os científicos europeos, latinoamericanos e outros non opuxeron resistencia a este réxime monolingüe. Como querían ser citados polos líderes do seu campo, os neerlandeses, escandinavos e ibéricos deixaron de publicar en francés ou alemán e cambiaron para o inglés. De xeito paradoxal, publicar en calquera lingua que non fose o inglés comezou a verse como unha manifestación de particularismo nacionalista: ninguén que non fose francófono de nacemento publicaba en francés, mutatis mutandis en alemán.

Conforme progresaba a Guerra Fría, publicar en ruso tamén comezou a verse como un claro posicionamento político. Simultaneamente, varias xeracións de científicos de todo o mundo continuaron a aprender inglés, pero isto non se vía como unha cuestión política. A principios da década de 1980, o inglés ocupaba máis do 80 % das publicacións científicas do mundo. Hoxe sitúase arredor do 99 %.

E logo cal é o problema? Se cadra os apóstolos da eficiencia teñen razón e agora a ciencia é mellor grazas ao monolingüismo: o evidente éxito da ciencia máis recente podería interpretarse así. Porén, tamén deberiamos ter en conta os custos. En 1869, Dmitri Mendeléiev case perdeu o seu recoñecemento no desenvolvemento da táboa periódica porque fixera a publicación en ruso e non en alemán. Hoxe, publicar en calquera lingua que non sexa o inglés (e en calquera sitio que non sexa unha revista de alto impacto) implica que o dito traballo será ignorado.

Os matemáticos franceses aínda adoitan publicar en francés, porque o formalismo da linguaxe matemática axuda a que os anglófonos poidan seguir as demostracións. Nas ciencias máis experimentais con menos ecuacións, tal luxo é impensable. Cantos estudantes prometedores se afastan das carreiras científicas porque o que se lles dá mal é o inglés e non o cálculo en varias variables? Este problema agrávase a medida que a produción mundial de libros de texto, mesmo para institutos, se vai desprazando cara ao inglés: os criterios do mercado non dan para publicar libros de microbioloxía en checo ou en suahili, sinxelamente. A ciencia monolingüe ten un prezo.

Secasí, unha vez establecida, semella bastante estable. É perigoso especular sobre o futuro das linguas científicas cando a situación actual carece de precedentes. Nunca houbo un sistema de comunicación científica tan monolingüe, e moito menos un que acadase cada recuncho da Terra onde o idioma por defecto fose nativo dunha gran potencia militar e económica.

Porén, si podemos afirmar dúas cousas con seguridade. Primeira: manter un sistema monolingüe a tal escala require moitísima enerxía, investindo unha gran cantidade de recursos en educación lingüística e tradución nos países de fala non inglesa. E segunda: se as nacións anglófonas se esfumasen mañá pola mañá, o inglés seguiría sendo unha lingua importante no eido científico, simplemente pola inercia da situación actual. O feito de que os científicos sempre constrúan sobre o coñecemento do pasado apuntala tanto o réxime políglota de onte como o réxime monolingüe de hoxe.


Sobre o autor: Michael D. Gordin (@GordinMichael) é profesor de Historia Moderna e Contemporánea na Universidade de Princeton (Princeton University) especializado en historia da ciencia moderna. Posúe publicacións sobre historia da ciencia, historia de Rusia e historia do armamento nuclear e o seu último libro é Scientific Babel: The language of science from the fall of Latin to the rise of English, publicado en 2015.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s