Unha breve e incerta historia do escepticismo (V): O xenio maligno de Descartes

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 14 de setembro de 2015 Skepticism, a short uncertain story (5): Descartes’ evil daemon, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (IV): O renacemento do escepticismo.]

header31

Ademais do descubrimento de América, o principal factor histórico da Idade Moderna europea foi probablemente a Reforma protestante. Como vimos no artigo anterior, o debate entre as diferentes denominacións cristiás foi o caldo de cultivo perfecto para pór de novo en voga os argumentos, recentemente redescubertos, dos antigos escépticos gregos (se ben, na práctica, durante 150 anos, este «debate» foi asunto de armas e guerras), e a principal vítima desta polémica foi, precisamente, a visión escolástica aristotélica da «ciencia» (aínda indistinguible da «metafísica» ou a «filosofía») que se desenvolvera na Idade Media para apoiar a cosmovisión cristiá. Porén, a fe cristiá sobreviviu case intacta a estes debates da modernidade temperá, quitando o feito de que, cando rematou a guerra dos Trinta Anos, os máis dos «intelectuais» xa tiñan máis ou menos claro que os dogmas relixiosos non poden basearse na razón, senón que proveñen da fe (secasí, a razón aínda tiña un papel importante para manter a coherencia interna dos dogmas e evitar contradicións demasiado palpables entre eles e o savoir cotián). A mediados do século xvii, non obstante, a fe (cristiá) aínda se consideraba unha fonte lexítima de «coñecemento», mentres a metafísica aristotélica sufrira golpes tan letais que xa se vira recluída nos poeirentos andeis dos despachos de historia da filosofía e nos escuros corredores das facultades de teoloxía. Nunca volveu acadar a categoría de fundamento sólido da investigación e do coñecemento científico agás, se cadra, no caso da bioloxía, onde seguiu con vida un par de séculos máis.

Falaremos nas seguintes entradas desta serie sobre este cambio que se produce a mediados do século xvii desde un escepticismo máis «amable» coa relixión ata un escepticismo moderno máis hostil coa fe. Porén, neste artigo, trataremos a transformación do escepticismo epistemolóxico desde a súa variante máis moderada, dominante no Renacemento (unha variante onde o escepticismo se dirixía cara a un conxunto limitado de obxectivos), ata unha versión radical entendida como argumento contra basicamente todas as formas de coñecemento sobre o mundo. É ben sabido que o autor que máis axudou a abrir a perigosa caixa de Pandora do escepticismo foi René Descartes (1596–1650), principalmente cos seus influentes Discours de la méthode («Discurso do método», publicado anonimamente na Haia en 1637, aínda que semella que a identidade do seu autor non tardou en saberse) e Meditationes de prima philosophia («Meditacións sobre a filosofía primeira» ou «Meditacións metafísicas», publicado en París catro anos máis tarde). Igual ca a Pandora mitolóxica, semella que Descartes confiaba en que podería pechar esta perigosa caixa cando quixese, pero a historia demostrou que non sería tan doado.

Tras dous séculos de, digamos, guerrilla contra o aristotelismo (e contra toda a «ciencia» que se construíra derredor) coa axuda de argumentos pirrónicos, Descartes propúxose pór en marcha unha sorte de asalto global empregando unha estratexia de escepticismo radical. No canto de usar un tipo de argumento (ou «tropo», se lembramos os anteriores artigos da serie) aquí, outro distinto alá, etc., argumentos que cada autor deseñaba a medida en función dos seus coñecementos ou prexuízos con relación á tese ou afirmación que tentase refutar, Descartes pensaba que unha soa estratexia podía adaptarse a todos os casos. A tradición posterior denominou esta estratexia «dúbida metódica»: simplemente, rexeitar todas as afirmacións ou hipóteses coma se fosen totalmente falsas, se existe algunha mínima posibilidade de non estean demostradas coa máis absoluta certeza. Seguro que, ao primeiro, o filósofo francés, coma moitos despois del, estaba algo inquedo polo poder destrutivo deste argumento: que cousa poderiamos aceptar alén de toda dúbida posible? Os escépticos gregos favoreceran o coñecemento empírico por riba da «aprehensión intelectual (platónico-aristotélica) das esencias», aínda que sabían que a nosa capacidade para extraer xeneralidades das observacións é limitada e que os nosos sentidos poden verse afectados por múltiples fontes de erro; porén, confiaban na experiencia inmediata: no que observamos de xeito inmediato no nivel dos sentidos. Descartes, pola contra, é o primeiro filósofo que propón que toda a nosa experiencia podería ser un soño ou unha alucinación; polo tanto, nin sequera podemos dicir que sabemos aquilo que estamos percibindo directamente. Non é que non poidamos facer inferencias, xeneralizacións ou predicións coa axuda dos nosos sentidos, pero temos de ter en conta que é posible que todas as cousas que vemos diante dos nosos propios ollos sexan falsas.

As «verdades da razón», coas proposicións matemáticas como máximo expoñente, non atoparon mellor fortuna. Aínda que estas constituían, para outras correntes de pensamento, un exemplo paradigmático de certeza, Descartes inventou, para demostrar que hai lugar para o erro nesta outra «fonte de coñecemento», un dos máis marabillosos contos da historia do pensamento: o «xenio maligno» (génie malin) que, talvez, creou (ou controla) as nosas mentes de tal xeito que experimentamos un sentimento de certeza cando consideramos unhas proposicións matemáticas que, en realidade, son falsas. Por exemplo: quizais 2 máis 2 non son 4, pero as nosas mentes foron «cableadas» de xeito malicioso para que esteamos absolutamente seguros de que si o son. É unha hipótese estraña, certo, pero non é inconcibible, e, como a estratexia de Descartes é rexeitar todo aquilo que poidamos concibir que poida ser falso, mesmo a lóxica e as matemáticas caen demolidas pola forza deste argumento escéptico.

O resto da historia é ben coñecido. Descartes atopou un salvavidas: mesmo se todo o que penso é falso, non pode ser falso o feito de que estou a pensar mentres o penso. Cogito, ergo sum. E, igual ca Noé repoboou a Terra cos animais que salvara na súa arca, Descartes creu alegremente que podía probar a validez de moitos eidos do coñecemento grazas á certeza primordial que atopara. «Todo aquilo que percibo dun xeito tan claro e nítido coma percibo a realidade da miña propia mente ten de ser igualmente certo.» Entre estas ideas certas Descartes menciona a existencia de Deus a través dun argumento curioso: unha das ideas que descubro na miña mente é a idea dun ser infinitamente perfecto, pero, como eu mesmo son imperfecto (xa que eu dubido moitas cousas e dubidar é peor ca posuír coñecemento real), eu non podo ser a causa última desa idea de perfección absoluta; soamente un ser infinitamente perfecto pode ser o creador da idea dun ser infinitamente perfecto. Polo tanto, ese ser existe e é o meu creador, e puxo na miña mente a idea de tal ser como unha sorte de «logotipo» ou «marca» para que eu poida recoñecelo. Se é un Deus benevolente, e non un xenio maligno, o que creou a miña mente e todas as miñas ideas innatas (por exemplo, aquelas que me permiten descubrir proposicións matemáticas), estas ideas tamén deben ser verdadeiras. Consecuentemente, todo o que podo descubrir do mundo coa axuda das matemáticas será absolutamente certo. E, para concluír, esta (a que chamariamos «física matemática teórica») é a nova ciencia que debe substituír a vella e anticuada filosofía aristotélica.

Así, o escepticismo para Descartes (e para moitos outros, antes e despois del) era só un momento ao longo dun proxecto filosófico máis longo. Pero os seus esforzos para pechar de novo a súa particular caixa de Pandora toparon cos argumentos doutros filósofos escépticos. O génie malin que contiña a caixa sentira por primeira vez a ledicia do aire libre e non estaba disposto a deixarse atrapar e encerrar de novo.

[O seguinte artigo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (VI): A nai de todas as causas perdidas.]


Sobre o autor: Jesús Zamora Bonilla (@jzamorabonilla) é doutor en filosofía e economía, profesor de filosofía da ciencia e director do máster de xornalismo e comunicación científica na Universidade Nacional de Educación a Distancia (Universidad Nacional de Educación a Distancia).

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s