Breve historia da cristalografía (XII): In vino veritas

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 30 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XII) in vino veritas, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XI): Asimetrías e xogos de luz.]

in-vino-veritas1

Consonte a mitoloxía grega, foi o mismísimo deus Dionisio quen descendeu do monte Olimpo para ensinar aos homes a fabricar viño. Segundo a arqueoloxía moderna, ese descenso, de existir, tería lugar en Asia Menor (o que hoxe é o leste de Turquía) hai uns 7000 anos. Xunto coa arte do viño, Dionisio doou outro agasallo que pasou moito tempo sen ser recoñecido como tal, o tártaro, que se atopa no fondo de, daquela, as ánforas e, hoxe, as barricas de viño.

Tanto Lucrecio como Plinio o Vello estaban familiarizados co tártaro. O que hoxe sabemos que é bitartarato de potasio (formalmente hidroxenotartarato de potasio) describíase como de sabor agre e que ardía cunha chama de cor púrpura, amais de proporcionar receitas para unha ducia de remedios que o contiñan.

Estudouse con máis detalle na Idade Media. O alquimista persa Abu Mūsa Ŷābir ibn Hayyan (coñecido en Europa como Geber) foi o primeiro que deixou constancia por escrito, arredor do ano 800, de que o tártaro é un sal e illou o ácido tartárico (e outra boa cantidade de compostos orgánicos, pero esa é outra historia), se ben non con demasiada pureza. Houbo que agardar ata 1769 para obter o ácido tartárico quimicamente puro, cousa que logrou Carl Wilhelm Scheele (á vez que outra boa cantidade de compostos orgánicos). O composto empregábase na fabricación de cosméticos e remedios naturais, como o sal de La Rochelle ou o tártaro emético, polo que moitas adegas se converteron, de facto, en fábricas de ácido tartárico.

Arredor de 1818, Paul Kestner, un produtor de tártaro de Thann (Francia), decatouse de que nos seus barrís, ademais de ácido tartárico, producíase unha pequena cantidade de cristais do que semellaba outra substancia. Ao principio pensou que podería ser ácido oxálico; porén, pouco tempo despois deuse de conta de que era algo novo e comezou a producilo en meirandes cantidades, fervendo disolucións saturadas de ácido tartárico. En 1826, completamente convencido de que era algo descoñecido para a ciencia, decidiuse a levarlle unha mostra a Gay-Lussac, quen, despois de repetidos experimentos, acadou a conclusión de que a súa fórmula era C4H6O6, a mesma do ácido tartárico. Chamou a este novo composto ácido racémico (do latín racemus, isto é, acio de uvas).

As diferenzas químicas entre os ácidos tartárico e racémico (e entre os seus sales, tartaratos e racematos) eran pequenas, pero suficientes como para intrigar os químicos. Este foi un dos casos de isomería coñecidos naquela época; ademais, moitos dos sales de ambos os ácidos eran isomorfas.

Un aspecto importante para a transcendencia que chegaron a ter estes ácidos no desenvolvemento da ciencia foi o seu baixo custo e a facilidade de obtención nunha época, principios do xix, na que a industria química estaba na súa infancia e os produtos quimicamente puros eran unha rareza. Ademais, racematos e tartaratos eran moi doados de preparar e conseguir cristais de tamaño apreciable non era nada complicado. Polo tanto, era o sistema perfecto para estudar dous conceptos novos que non se terminaban de entender e que había indicios de que podían estar relacionados: isomería e isomorfismo.

Nos anos posteriores a 1830 Biot mediu a actividade óptica do ácido tartárico e os seus sales (dextroxiros todos eles); o racémico e os seus sales eran opticamente inactivos. Berzelius, empeñado en atoparlle unha explicación ao fenómeno, instou a Mitscherlich, xa unha autoridade na química cristalina, a que estudase a simetría de tartaratos e racematos.

Mitscherlich confirmou os achados de Biot: o tartárico e mais os seus sales eran todos dextroxiros e os seus cristais hemiédricos, o racémico e os seus sales eran opticamente inactivos e os seus cristais holoédricos. Había dous sales que non cumprían estas regras xerais: o tartarato de sodio e amonio e o racemato de sodio e amonio, que formaban cristais idénticos pero de actividade óptica con signo oposto. Mitscherlich estaba tan confundido por este feito, ao que non lle daba atopado unha solución, que non publicou os seus resultados en máis dunha década. Soamente o faría en 1844, despois de que Frédéric Hervé de la Provostaye publicase un estudo semellante en 1841.

O misterio sería resolto en 1848 por un novo e descoñecido profesor de Dijon, acabado de doutorar: Louis Pasteur.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia da cristalografía (XII): Fiat Pasteur.]


Sobre o autor: César Tomé López (@EDocet) é químico e divulgador científico, autor de Experientia docet e editor xefe do Cuaderno de cultura científica e de Mapping Ignorance.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

w

Conectando a %s