Breve historia do metro (II): As primeiras tribulacións de Méchain

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 9 de setembro de 2015 Breve historia del metro (2), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (I): O principio de todo.]

castell_de_montjuic_-_fossat_entrada_-_barcelona_28catalonia29

Agora que xa presentamos o noso amigo Delambre, temos de pasar á vertente sur do proxecto, é dicir, Méchain.

Pierre François André Méchain saíu desde París cara a Barcelona acompañado por tres asistentes o 25 de xuño de 1792, algunhas semanas despois de que o Goberno francés negociase a colaboración de España nos seus labores. Atrás deixou a muller, Barbe Thérèse Méchain, nada Marjou, quen, por certo, houbo de se comprometer a seguir realizando as medicións que facía o seu home no observatorio parisiense, así como rematar un estudo que estaba a realizar verbo das eclipses lunares.

O primeiro axudante no equipo de Méchain era un enxeñeiro cartógrafo militar chamado Jean Joseph Tranchot. Tiña no seu currículo o importante mérito de ocuparse durante anos da triangulación de distancias na illa de Córsega, o que o facía, para Méchain, especialmente axeitado para se enfrontar ao labor de triangular os Pireneos. Igualmente, no equipo había un especialista en construír e reparar instrumental, chamado Esteveny, e mais un criado chamado Lebrun.

A viaxe cara ao sur foi relativamente tranquila, se ben pouco despois de deixar París, na área de Essonne, déronlle o alto á expedición nunha barricada. Igual que lle pasou a Delambre, a milicia tomou os aparellos de triangulación por estrañas armas secretas, polo que foron detidos. Tiveron a sorte de que, como a detención se produciu antes da caída de Luís XVI, os papeis que levaban asinados polo rei serviron para liberalos.

Unha semana despois de comezar a viaxe, Méchain e os seus chegaron a Perpiñán, e arribaron a Barcelona o 10 de xullo. O enlace que lles asignaron foi un militar, o tenente José González, experto en navegación astronómica. Tanto González como outros interlocutores que chegaron con el, ao seren científicos, estaban afeitos a falar o francés (como o están os de hoxe en día co inglés). O francés encargoulles a artesáns cataláns a fabricación dunhas tendas de forma cónica onde debía situarse o novísimo aparello que traía consigo para as medicións, coñecido como círculo de Borda (en honor de Jean-Charles de Borda) e que quedou embalado na súa caixa polo de pronto. Cando este traballo estivo completado, o equipo saíu de viaxe cara ao norte para buscar e seleccionar as estacións e os nós que ían empregar, tras o cal volverían ao sur para comezar a medir. Tal excursión, por certo, houberon de facela case ás apalpadas porque, aínda que poida semellar estraño, non foron quen de atopar un mapa de Cataluña en toda Barcelona.

Divididos en dous equipos que avanzaban en paralelo e colocaban sinais que o outro era capaz de ver, comezaron o seu camiño en Vallvidrera, seguindo cara ao norte ata o mosteiro de Montserrat. En setembro puideron dar este labor por rematado. En realidade, chegaron tarde, pois había previstos varios nós, como os cumes de Costa Bona e Maçanet, que non puideron ser acadados por estaren xa nevados. Chovía moito, pero o problema fundamental non tiña nada que ver nin co clima nin coa natureza. Nas derradeiras boqueadas do verán de 1792 chegaban cada vez máis fortes, tanto ao sur de Francia como a Cataluña e a España enteira, os rumores da caída da monarquía capeta, e a primeira pregunta era cal sería a reacción da monárquica e católica España. O gobernador xeral de Cataluña, de feito, cursou unha orde imperiosa aos españois que acompañaban a Méchain de se afastaren da fronteira inmediatamente. Como o permiso do francés para se mover por España estaba supeditado a estar acompañado por eles, el tamén tivo de seguilos.

Méchain reaccionou a este problema con esa falla de visión da realidade tan típica dos científicos. Tiña razón ao pensar que toda a liorta que o rodeaba non tiña nada que ver con el, pois a súa era unha misión de paz total, pero non a tiña ao pensar que, por iso, nada do que sucedía tiña que salpicalo. Ademais, as súas solucións eran impracticables: por exemplo, propúxolles ás autoridades francesas de Perpiñán que se enxeñaran para cravar un aviso descritivo da súa misión nos taboleiros de todas as aldeas do Pireneo catalán.

Obviamente, non lle quedou outra que deixar a designación de estacións como estaba e tornar a Barcelona para comezar as medicións.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Borda_repeating_circle%2C_Etienne_Lenoir%2C_Paris%2C_c._1790_-_Mathematisch-Physikalischer_Salon%2C_Dresden_-_DSC08127.JPG/620px-Borda_repeating_circle%2C_Etienne_Lenoir%2C_Paris%2C_c._1790_-_Mathematisch-Physikalischer_Salon%2C_Dresden_-_DSC08127.JPG

Antes de comezar, imos quitar das súas caixas os dous círculos que levaba Méchain consigo: un deles calibrado a 360 graos e o outro, concesión aos novos ventos de racionalidade, a 400 graos. Como xa dixemos, o círculo de repetición inventárao Jean-Charles de Borda, o primeiro e fundamental físico experimental da Francia do seu tempo, ademais de hábil mariño; tan hábil que posuía a honra de participar na meirande vitoria nunha campaña naval que obtiveron xamais os franceses fronte aos ingleses, isto é, a relacionada coa liberación das colonias americanas. A mediados da octava década do século, Borda modificara un dos seus instrumentos de navegación para que lle servise na medición da Terra. Colaborando cun famoso artesán, Étienne Lenoir, logrou fabricar este círculo de repetición que, no seu momento, foi o cume da precisión.

A principal comodidade do círculo de Borda era tomar varias medicións do mesmo ángulo sen ter de volver colocar o aparello (por iso o de «repetición»: podían repetirse as medicións); con isto, as posibilidades de medicións erróneas reducíanse.

Tentarei contarvos como era. Compúñase de dous telescopios montados un enriba do outro en aneis de metal e que rotaban de xeito independente. O aparello tiña, ademais, unha escala de medición angular. Para medir a distancia angular entre dous puntos que estivese observando, o científico situaba o plano do círculo no plano definido polos dous puntos. Entón igualaba a cero un dos telescopios mirando cara á estación da dereita e apertaba os parafusos dese anel para que non se movese. Seguidamente collía o outro telescopio (máis pequeno) e rotábao para aliñalo co nó da esquerda. Nese momento movíanse ambos os telescopios no sentido das agullas do reloxo ata aliñar o pequeno co nó dereito. Nese momento, liberaba o anel do telescopio maior e xirábao (a el só) ata aliñalo co nó esquerdo. Deste xeito, o telescopio meirande percorrera exactamente o dobre do ángulo que se quería medir. Como esta operación podía repetirse con moita facilidade, permitíase realizar dez ou máis medidas para cada ángulo, reducindo deste xeito a posibilidade de erro.

Aquela sesión de 1792-1793 acabou sendo un éxito para Méchain. Malia todos os imprevistos, nun trimestre conseguira medir sete estacións e, así, cubrir case a metade do seu tramo. Faltáballe, de todos os xeitos, realizar as medicións de latitude que lle permitisen establecer a posición exacta do extremo sur do arco de medición; dito doutro xeito, establecer en que punto exacto do globo terráqueo se situaba Barcelona. Para estes cálculos escolleu o monte de Montjuïc. Aínda así, as cousas ían tan ben que Méchain, ambicioso coma calquera científico, considerou a posibilidade de estender as súas medicións ata Mallorca. González ofrecéralle o barco que patroneaba, o Corzo, para levalo ás illas, onde o francés podería colocar as súas estacións ou nós nos puntos altos. De feito, ao mesmo tempo que Méchain comezaba o seu traballo en Montjuïc, onde erixiu un pequeno observatorio astronómico, varios dos seus asistentes, acompañados por españois, embarcaban cara a Mallorca.

Cos instrumentos que el tiña, o francés aspiraba a establecer a situación da montaña cunha precisión nunca atinxida ata entón, cun erro da orde dun segundo de arco. Cría cegamente no principio que lle inspirara a Borda a construción do seu círculo de repetición: que a paciencia e a acumulación de observacións son capaces de eliminar o erro. Colocou o círculo en posición vertical, aliñado cara ao meridiano. Un dos telescopios foi aliñado entón co horizonte, mentres o outro se dirixía á altura esperada da estrela escollida. Conforme a dita estrela se achegaba á liña do meridiano, o observador seguía a súa traxectoria, escoitando o péndulo do reloxo para establecer o tempo exacto. Logo realizaba un exercicio semellante ao das medicións xeodésicas para dobrar o ángulo percorrido polo telescopio. Era un labor que precisaba moitísima paciencia e sabedoría astronómica.

Co tempo, chegaron os problemas. Os oficiais españois que colaboraban co proxecto, que se consideraban representantes do rei de España, cada vez aguantaban peor o papel meramente subalterno que Méchain lles reservaba, pois o meticuloso astrónomo realizaba a totalidade das medicións. De feito, un destes axudantes españois tivo de ser substituído por un capitán chamado Agustín Bueno.

En seis meses de traballo, Méchain fixo 1050 observacións de seis estrelas distintas, cada unha delas constituída por dez medicións. Como pasaba as noites catalás na montaña facendo medicións, era inevitable que acabase facendo descubertas colaterais. De feito, tras as observacións do 10 de xaneiro de 1793, informou da visualización dun novo cometa (polo que puiden investigar, chámase cometa Gregory–Méchain, pois Edward Gregory observárao dous días antes). Este achado, aparentemente casual (o cometa estaba moi preto de Mizar, unha das estrelas que Méchain decidiu observar), foi publicado polo Diario de Barcelona, que aclaraba aos seus lectores que, malia o que dicían os supersticiosos, un cometa non era sinal de desgraza ningunha. Porén, esta vez enganouse, porque once días despois do descubrimento, Luís XVI foi decapitado en París e pouco despois estalaría a guerra.

O empeoramento da situación política puxo as cousas difíciles para as relacións entre españois e franceses. En febreiro de 1793, o atraco dun convoi de comerciantes cataláns por un francés produciu unha grande indignación na capital de Cataluña, que levou as masas a masacrar un xenovés créndoo francés (ou non; o odio catalán aos comerciantes xenoveses é lendario; chamábanos «mouros brancos»). O cónsul francés advertiu os perigos para os seus cidadáns nunha carta na cal non deixaba os cataláns en moi bo lugar: «son brutos, simples e vingativos; o ouro é o seu deus». A José González, o patrón que colaboraba con Méchain, encomendáronlle saír a loitar contra os piratas. Cando tornou ao porto de Barcelona, Méchain comezou a pensar en deixar a cidade. Porén, cando comezou a expresar esta vontade, encontrouse coa obstinación das autoridades españolas, que insistían en ser puntualmente informadas do seu traballo, é dicir, dos resultados das súas triangulacións e da latitude exacta da montaña de Montjuïc. Para España, esta actitude non era en absoluto un capricho: xa dixemos que non existía un mapa fiable de Cataluña, e aquelas observacións podían ser de moita axuda para conseguir desenvolvelo. Así pois, Méchain investiu o mes de marzo de 1793 en redactar un informe para os españois, amais doutro que lle enviou a Borda a París.

Aquel mesmo mes de marzo, os cidadáns franceses residentes ou de paso en Barcelona recibiron a orde do Goberno español de liscar a tomar camembert á súa maldita casa.

Certamente, Méchain conseguiu ampliar o prazo ata últimos de mes: estaba redactando o informe, así que os españois tiñan interese en que quedase. Porén, a guerra franco-española acabou, indirectamente, con calquera posibilidade de estender os cálculos ata Mallorca. O capitán González e o seu Corzo quedaron ocupados en misións de escolta doutro tipo e, aínda que Méchain tentou que ao menos o capitán Bueno seguise con el, non o conseguiu. Con data de 4 de abril, o mando militar de Barcelona ordénalle a Méchain que desmonte o seu observatorio de Montjuïc e marche da montaña e da súa fortaleza, se ben non o expulsa de España.

Desaloxado do seu lugar de traballo pero non da cidade, Méchain colleu unha habitación nunha fonda chamada La Fontana de Oro, na Rúa Escudellers da cidade, moi preto das Ramblas, da Praza Real e da Boquería. É moi probable, pola fama que tiña entre os franceses esta rúa como unha das mellores fondas de Barcelona, que Méchain estivese escollendo unha sorte de Sheraton do Antigo Réxime.

Un pouco máis relaxado despois de cumprir as súas obrigas e sabendo que fora capaz de realizar o seu traballo a un ritmo superior ao esperado, non atopou problema ningún en aceptar a oferta dun amigo seu catalán, o doutor Francesc Salvà i Campillo, polos arredores da cidade. Salvà, todo un espírito renacentista con sabor a fuet, tiña moito interese en que o francés coñecese unha estación de augas existente fóra da cidade. Cando chegaron, atopárona cerrada por ser festivo, e polo tanto sen cabalos para facer funcionar os aparellos. Méchain dixo que se conformaría con velos sen funcionar, pero Salvà teimou en poñelos en movemento. O intento acabou causando un accidente que mancou o doutor e o seu axudante. Tentando auxilialos, Méchain resultou brutalmente golpeado no peito, caendo ao chan, aparentemente morto.

O metro estaba ferido de morte.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia do metro (III): A impaciencia dos franceses.]


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

w

Conectando a %s