Breve historia do metro (III): A impaciencia dos franceses

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 21 de setembro de 2015 Breve historia del metro (3), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (II): As primeiras tribulacións de Méchain.]

O doutor Salvà e mais o seu servente levaron un exánime Méchain a unha casa próxima. Alí o doutor residente (un dos mellores de Barcelona, por certo) logrou recuperar o seu pulso, se ben non a súa consciencia. Moi preocupados pola súa supervivencia, cargárono nun carro e levárono a Barcelona para o pór en mans do doutor Sarpons, naqueles momentos recoñecido como o mellor cirurxián da cidade. A orella dereita de Méchain sangraba abundantemente e incluso aquel experto cirurxián estaba seguro de que non sobreviviría á noite. Os médicos decidiron sangrar aínda máis o doente (tentaban evitar a formación de coágulos no cerebro, semella) e deixar o tratamento das feridas traumatolóxicas para o día seguinte, evitándolle estrés ao corpo.

Méchain amenceu o día seguinte respirando pero aínda sen espertar. Toda a parte dereita do seu torso estaba afundida. Crebáranselle as costelas e mais a clavícula. Vendárono coma unha momia. Tres días despois a febre comezou a remitir e recobrou a consciencia.

Tampouco tiña présa o francés para se recuperar. Evidentemente, cando comezou a guerra, estivo a piques de ser expulsado e, se non tivese pendente o informe para os españois, probablemente sería así. Pero agora o goberno español mudara de idea e cominábao a todo o contrario: tiña prohibido saír de Barcelona ata que rematase a guerra. O novo gobernador xeral de Cataluña, de feito, receaba (con razón) que, se Méchain tornaba a Francia coas súas medicións, podería empregalas para lles dar algunha vantaxe aos franceses nas súas batallas. Ademais, decretárase o embargamento dos activos en poder dos franceses, e iso significaba que non había en toda Barcelona, en toda Cataluña, en toda España, un só banco ou prestamista que estivese disposto a prestarlle os cartos que precisaría para marchar.

Arrest Of Louis XVI & His Family At House Of Registrar of Passpo
Arresto de Luís XVI e a súa familia no rexistro de pasaportes. [Thomas F. Marshall, 1854]
E, se a desgraza pairaba sobre Méchain, a Delambre tampouco lle ía mellor. Deus non parecía estar de acordo con que o home lograse medir ese mundo que din que creara en sete días.

Cando superou os primeiros problemas con milicianos locais que tomaban os seus instrumentos por armas perigosas, e provisto de novos salvocondutos válidos, Delambre saíu á présa cara a Saint-Martin-du-Tertre. Tiña présa por poder facer medicións cara á colexiata de Dammartin antes de que o vento da revolución acabase co edificio. Os seus movementos foron rápidos, especialmente desde que os franceses conseguiron deter os prusianos en Valmy e o ánimo se pacificou nas zonas rurais que atravesaba.

Porén, a natureza aínda tiña algo que dicir. O día de setembro no que Delambre deu subido ao alto da igrexa de San Martiño do Montículo, non foi quen a ver nin a colexiata de Dammartin nin a cúpula dos Inválidos, porque había unha néboa de carallo.

Delambre traballaba a temperaturas tan siberianas que afectaban mesmo ao elegante movemento dos círculos do seu medidor xeodésico. Aínda por riba, ao estar no punto máis alto, estaba a carón da campá, que non deixou de facer o seu labor de marcar os momentos do día deixándoo xordo a el e aos seus asistentes. Finalmente, comprendendo que os seus problemas de visión eran unha desvantaxe nesas condicións e que, ademais, Lefrançois era moito máis baixo ca el (polo que collía mellor no pequeno espazo do que dispuñan), decidiu deixarlle as medicións ao seu adxunto.

Tres semanas, tres, agardaron aterecidos Delambre e mais a súa xente ata que un día, finalmente, viron París. Pero viron París e máis nada. Porque, cando a brétema se esvaeceu, descubriron que había unha maldita cuíña que se interpuña entre eles e os Inválidos. Deste xeito, Delambre tivo de medir os ángulos tomando como referencia a cúpula do Panteón, sabendo que algún día debería refacer o traballo que fixera en París.

En novembro, Delambre estaba de novo en Montlhéry, onde comezara a súa accidentada excursión, pois pensaba invernar en París (non o culpo, é a mellor época; o outono parisiense está sobrevalorado polos lacrimosos poetas asténicos). Secasí, non puido facelo. Os propietarios da granxa de Malvoisine que lle permitiran construír un posto de observación no seu tellado comentáronlle, con ese savoir faire que sempre desprega o francés rural («que o fagas, carallo!»), que temían que a neve da inverneira colapsase a estrutura causándolles posibles danos. Cominárono a desmontala. Para Delambre, iso significaba que non podería volver na primavera (outra época parisiense sobrevalorada, agás que se padeza furor uterino) para rematar as súas medicións na granxa e outros nós escollidos nos arredores.

Delambre procedeu a facer esas medicións no canto de tornar a París e, ao rematalas, tentou continuar o seu traballo cara ao sur. Pero, cando estaba chegando a Fontainebleau, a neve comezou a caer e a práctica de medicións solventes volveuse imposible. Delambre rematou de facer medicións desde os derradeiros nós desde os que se podía ver París. Agora tería de volver á cidade. Iso si: investiu os meses de febreiro e marzo en facer o traballo pendente na cúpula do Panteón. As autoridades permitíronlle construír unha pequena habitación cerrada que facía posible o seu traballo en condicións de temperatura máis propias do home branco. No alto da cúpula colocou un globo iluminado para que o Panteón fose visto con máis precisión. Puido facer isto porque a Revolución quitara daquel lugar a cruz que había antes e, aínda que se planificara substituíla por unha estatua da Renommée (a Fama), esta nunca foi colocada.

Nos dous primeiros meses de 1793, mentres os albaneis construían aquel habitáculo, o rei de Francia foi levado aos tribunais, condenado e executado, acción que provocou unha guerra con Inglaterra e unha serie de escasezas en París que axiña orixinaron manifestacións indignadas. Despois declarouse a guerra con España, produciuse a contrarrevolución na Francia oriental e o futuro Terror púxose ao punto de baño maría. Pero Delambre enterouse de todo isto máis ou menos do mesmo xeito que un operador de call center toledano se enteraría das vicisitudes do mercado secundario de débeda estoniana. Mentres todo isto ocorría, el completou as observacións de Saint-Martin-du-Tertre, Dammartin, Belle-Assise e Montlhéry, que era o que precisaba. Fixo a derradeira medición o 9 de marzo, con notas abondas como para medir o meridiano que atravesa París no inverno (que é o mesmo meridiano que a atravesa no verán, pero é moito máis bonito observar a dita travesía na primeira das estacións citadas).

Nesa data, Delambre fixera menos da décima parte do seu traballo; Méchain, na mesma época, realizara xa case a metade do seu e estaba definindo a posición de Montjuïc. Malia o dito, Jean-Baptiste aínda confiaba, como lle dixo a Méchain nunha carta, en que se atoparían aquel mesmo ano co traballo feito.

A pesar deste optimismo delambreiro, as cousas non ían ben. O goberno francés, se ben é certo que tiña outras cousas de que preocuparse (de non ser invadido e cousas así), seguía o proxecto de cerca e estaba bastante farto. A Academia asegurara que o traballo do meridiano estaría feito nun ano, pero todo indicaba que tardaría bastante máis.

En realidade, o goberno francés sabía que todo aquilo xa duraba bastante máis ca o tempo que lles levara a Delambre e Méchain. Como xa dixemos, Jérôme Lalande, o feo e arisco científico, fora o primeiro patrocinador da idea dunhas medidas harmonizadas para todos. A súa proposta non concitara interese público ningún ata 1789, cando o xesto pseudovoluntario da nobreza francesa no sentido de renunciar aos seus privilexios seculares supuxo, de rebote, que abandonase a súa autoridade sobre os pesos e medidas. A Revolución, mentres aínda era monárquica, convidara a Academia a estudar a posibilidade de establecer un sistema métrico. A listaxe de nomes implicados nestes traballos é un auténtico hall of fame da ciencia: Condorcet, Lavoisier, Laplace, Borda, Legendre… Todos eles formaron unha comisión sobre pesos e medidas. En febreiro de 1790, como xa mencionamos, a Asemblea estudou a proposta de Lalande para adoptar en toda Francia o sistema de pesos e medidas vixente en París. Era unha boa proposta para unha nación como Francia, crecentemente centralizada, en proceso de converter un conglomerado de naturais de Neustria, Angulema, Borgoña, Normandía, Picardía, Delfinado, Liguria, etc. nunha apertada falanxe de enfants de la Patrie. Porén, como ben sabemos (Napoleón, irmáns, non caeu do ceo nin foi imposto polos reptilianos), o proxecto francés, en realidade, cobizaba máis. Moito máis. E é por iso que, un mes despois, Charles-Maurice de Talleyrand se presentou na Asemblea cunha proposta máis, digamos, mundial. O antigo bispo reconvertido en diplomático amosouse decidido partidario da idea maioritaria dentro da Academia, cuxo meirande patrocinador era Condorcet: deixemos atrás todas esas medidas nadas das pulsións históricas, as necesidades e as decisións duns poucos, reis e aristócratas, e creemos unha medida baseada na natureza, que é o patrimonio de todos.

Talleyrand, sempre iluminado por Condorcet, que foi o auténtico Vicky o viquingo daquel rebumbio, propuxo algo máis que deixou alucinados os señores asembleístas: que todas as medidas que se propuxesen, de lonxitude, peso, área, etc., estivesen interconectadas nun só sistema de carácter universal. Isto é: unha vez que se definise a unidade de lonxitude, todas as demais derivaríanse dela.

A proposta seméllanos hoxe natural, pero naquel momento foi coma se alguén nos propuxese propulsar os bateaux-mouches de París con impalas salvaxes. De feito, nin tan só os científicos se puñan de acordo verbo desa interrelación. Lavoisier e mais o cristalógrafo René Just Haüy puxéronse a traballar para definir o quilogramo, ou o grave, como o chamaban daquela, como un decímetro cúbico de auga de chuvia no punto fundente (ou sexa, cero graos Celsius: nin frío nin calor); pero, claro, a ninguén lle escapa que non hai decímetro sen metro, así que tiveron de deixar o choio en standby (sería en 1799 cando Louis Lefèvre-Gineau definise o gramo como un centímetro cúbico de auga de chuvia á temperatura da máxima densidade, isto é, 4 °C).

Talleyrand sacou adiante a proposta e a Asemblea, ademais, engadiu outra petición dos académicos: que a división das novas medidas fose decimal. A batalla entre o decimal e o sesaxesimal producíase en Europa desde o Renacemento, cando Simon Stevin comezou a empregar a división por dez. Posteriormente, personalidades como o británico John Locke ocupáranse de gabar as vantaxes do decimal. Lavoisier, no momento da Revolución, era o seu meirande fan. Cando a nova república americana decidiu empregar a división decimal para a súa moeda, os partidarios medraron aínda máis.

Metro
Estándar do metro de 1797. [Fonte: Alain Bachillier]
Porén, a cousa non era doada. En realidade, a facción dos que defendían que a nova división debía basearse no número doce tampouco estaba mal dotada. Aos partidarios desta solución semelláballes que, para calquera comerciante analfabeto, obter metades, cuartos e tres cuartos de calquera cousa seríalle moito máis fácil traballando en base doce. O principal obstáculo do sistema duodecimal consistía nas súas friccións coa aritmética, que pretendían solucionar mediante a construción dunha aritmética duodecimal na que os números dez e once tivesen dous novos símbolos dunha soa cifra. Outros expertos avogaban por un mundo de base 8, un número que permitía dividir calquera cousa física en metades ad infinitum. Menos partidarios tiñan a base 2 ou as aritméticas baseadas nalgún número primo, como o 11.

No medio destas discusións que eran, digamos, emendas á totalidade, a Academia tomou unha decisión no aspecto máis polémico do proxecto: os prefixos. Parece unha parvada, pero se o pensas decataraste de que os prefixos do sistema decimal son o que máis usas del. Así, se o máis importante dunha medida para un científico é canto mide, o máis importante para o 99 % do resto do mundo é como se vai chamar. A solución intuitiva é non cambiar os nomes. Ou sexa: se os viñateiros miden o viño en beliscos, pois estandarízase a medida do belisco, deixando o nome (de feito, como veremos á fin, en España esta solución tivo moitos partidarios). Pero iso contraviña o espírito ilustrado e revolucionario, que verdadeiramente quería construír un novo mundo. Un mundo no que os meses se chamarían frutidor e brumario, mandando a tomar Fanta os vellos heroes e deuses romanos e que, igualmente, tamén pasaba dos vellos nomes das medidas.

Foi en maio de 1790 cando o citoyen Auguste-Savinien Leblond propuxo, por primeira vez, o neoloxismo «metro» como medida básica de lonxitude. Secasí, a xente supuxo que as subdivisións do metro (como o estadio de 100 m, a palma de 0,1 m ou o dedo de 0,01 m) manterían os seus nomes. Nun informe da Comisión de Pesos e Medidas de maio de 1793 é onde se propón, por primeira vez, empregar os prefixos clásicos, do latín e do grego, para dividir as medidas: quilo-, mili-, etc.

Isto foi conflitivo pero, sen dúbida, a proposta que máis vibración de cordas vocais consumiu foi a que xustifica estas notas: basear a unidade de medida nas dimensións da Terra. Talleyrand, na proposta á Asemblea da que acabamos de falar, propuxera definir o metro como o percorrido dun determinado péndulo durante un segundo. É sabido que o movemento pendular alucinaba os científicos desde que Galileo demostrou que depende da súa lonxitude. A proposta de Talleyrand xa fora discutida 170 anos antes polo holandés Isaac Beeckman e o padre Marin Mersenne. E, vinte anos antes, Turgot xa lle encargara a Condorcet que estudase a posibilidade dun sistema baseado no péndulo.

Condorcet, que seguía convencido de que esta solución era a máis axeitada, propúxolle a Talleyrand que o goberno francés promovese un auténtico congreso científico internacional no que se xuntasen dous homes de ciencia de cada nación para discutir o tema. O francés contactou con sir John Riggs-Miller, membro do parlamento inglés que tamén tentaba encamiñar as augas británicas, sempre propensas a fluír a contracorrente, pola mesma canalización. Isto fixo que Talleyrand albergase a idea dunha coalición científica franco-británica, demostrando así que non coñecía os ingleses como cría. De todos os xeitos, de América chegaron mensaxes de que unha rutilante estrela daquel firmamento, Thomas Jefferson, interesábase no tema. Jefferson, secretario de Estado, tiña a orde do seu presidente, George Washington, de abordar a reforma dos pesos e medidas americanos de xeito coordinado cos franceses. Condorcet, literalmente empalmado desde o punto de vista cerebral (do outro, non sabemos), anunciou, campanudo, que nun futuro moi próximo Francia, Inglaterra e mais os Estados Unidos estarían empregando o mesmo sistema de pesos e medidas. Como científico era formidable, pero como adiviño non valía nin o que se paga nas froitarías polo perexil.

https://images.freeimages.com/images/large-previews/738/glasgow-pendulum-1465243.jpg

O tema do péndulo tiña un pequeno problemiña. Desde Galileo ata Condorcet, os científicos aprenderan que o período dun péndulo tamén dependía de donde estaba situado na Terra (sóame que un tipo chamado Foucault construíu un videoxogo con isto). Consecuentemente, era preciso escoller un lugar para facer o experimento. Cientificamente, supoño que estaremos de acordo en que o lugar máis lóxico era o ecuador; pero tiña o inconveniente de que estaba onde Cristo perdeu o carné da Asociación Nacional do Rifle. Condorcet pensou un pouco e acabou convencendo a Talleyrand de que o lóxico, a falta de pan, eran as bicas de escoller un punto no medio entre o Polo Norte e o ecuador, pois alí a lonxitude do péndulo sería a media das que se poden medir na Terra. Buscando nesa latitude un lugar ao nivel do mar e con poucas montañas preto que puidesen amolar, o científico (só por casualidade) francés acabou escollendo a cidade (só por casualidade) francesa de Bordeos.

Nin sequera cómpre dicir que, cando esta proposta traspasou a raia de la Patrie, quedou claro que, de evidente e consensuada, a escolla de Bordeos non tiña nada. Os ingleses non achantaron: Riggs-Miller dixo que a medida tería de facerse en Londres. Jefferson propuxo o paralelo 38, que é a latitude mediana dos Estados Unidos, e que (só por casualidade) caía en Monticello, ou sexa, no seu estado. E non poucos franceses mesmo avogaron por París. Finalmente, a lei aprobada pola Asemblea o 8 de maio de 1790 tivo de dicir que a medición se faría «a 45 graos ou calquera outra latitude que poida preferirse» e formouse a Comisión de Pesos e Medidas.

A Comisión tardou un ano en discutir todos estes temas e presentou as súas conclusións xa o 19 de marzo de 1791. Finalmente, a súa sentenza era abandonar a estratexia pendular, que quedaba substituída pola xa mencionada da dezmillonésima parte da distancia entre o Polo Norte e o ecuador, tal e como se establecería mediante as triangulacións que se levarían a cabo.

Esta decisión é, basicamente, unha vitoria de Borda sobre Condorcet. O científico e mariño argüíu, con relación a isto, que a solución de Condorcet non o convencía porque, á fin, faría depender unha medida (o metro) doutra (o segundo). Se as medidas de tempo se cambiaren, pois, o metro colapsaría. Debemos lembrar ademais que, naquel momento, a propia Academia estaba a discutir se a división do tempo do día, herdada dos moi sesaxesimais babilonios, non debería ser cambiada. O lóxico, segundo Borda, era definir a lonxitude con lonxitude e, ademais, cunha lonxitude (a da Terra) que non podía esperarse que mudase. Por riba de todo isto, a dezmillonésima parte que se procuraba daría unha lonxitude razoablemente próxima á aune parisiense; unha medida, pois, á que moita xente estaba afeita.

A escolla do meridiano que se ía medir tamén foi complexa. Borda quería que o arco seleccionado atravesase, ao menos, un punto con 10 graos de latitude, para que así a extrapolación de todo o arco fose máis precisa. Tamén debería incluír o paralelo 45, é dicir, a distancia media entre o Polo Norte e o ecuador, reducindo os problemas causados pola excentricidade do volume da Terra. Os dous puntos finais debían estar situados ao nivel do mar. E, en último lugar, o traxecto escollido debería atravesar unha zona xa ben coñecida. Talvez só por casualidade, este conxunto de científicos franceses concluíu que a única liña de todo o mundo que cumpría estas características estaba en Francia: a que ía desde Dunkerque ata Barcelona, pasando por París. Esta decisión, por certo, estragou toda a colaboración internacional que xurdira co proxecto do péndulo. A Royal Society de Londres púxose como o puma de Baracoa e acusou a Academia de tentar establecer unha medida francesa como universal. Jefferson tamén perdeu a paixón polo sistema métrico, como saben ben todos os seus compatriotas, que aínda miden os xogadores da NBA en pés.

É certo que había experiencias previas na mesma zona. Jean François Fernel, nos tempos de Henrique II, medira a distancia entre París e Amiens polo simple método de desenvolver un contador mecánico que anotaba todas as voltas que daba unha das rodas do seu carro (medición que, por certo, foi razoablemente precisa). Porén, desde que en 1617 Willebrord Snel, coñecido por algúns como o Eratóstenes holandés, introduciu a triangulación, os científicos abrazaron este método. Emporiso, coa triangulación xurdía o problema de coñecer con precisión as excentricidades da Terra, que, como se sabe, non é redonda de todo.

De feito, a Academia xa levaba anos preocupada por este tema e enviara unha expedición ao Perú para comprobar a excentricidade do ecuador, así como outras para medir a curvatura da Terra nas proximidades do polo. En 1740, unha expedición de Cassini (a terceira) mediu o meridiano entre Dunkerque e Perpiñán.

Como a liña que había que medir era unha liña «da casa», os optimistas e, por suposto, imparciais savants franceses aseguráronlle ao goberno revolucionario que a medición tomaría un ano como máximo. E é por iso que, cando á fin do inverno de 1793 quedou claro que Delambre e Méchain estaban lonxe de cumprir coa súa misión, cabreáronse un pouco. Por iso e, a verdade, tamén porque o entusiasmo xerado supuxera unha provisión para o proxecto de 300 000 libras, tres veces o orzamento anual de toda a Academia.

Así estaban as cousas cando Delambre, quen xa aprendera abondo na súa primeira viaxe sobre as barricadas e poderes locais e, polo tanto, asumira que non daría nin un paso sen o nihil obstat oficial, solicitou permiso para saír de París en marzo de 1793.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia do metro (IV): O despedimento de Delambre.]


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s