Breve historia do metro (IV): O despedimento de Delambre

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 23 de setembro de 2015 Breve historia del metro (4), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (III): A impaciencia dos franceses.]

Hôtel de Ville

Un síntoma ben claro da situación na que se atopaba aquela Francia da Revolución é que, ao menos en principio, o consello municipal de París rexeitou a petición de Delambre para continuar o seu periplo triangulador. O goberno da cidade, dominado naquel momento polos sans-culottes, contemplaba a Academia como unha institución elitista de señoritos, a «casta», e por iso espeliuse para deixala co cu ao aire. Cando Delambre repetiu o seu pedimento, esta vez avalado polas persoas axeitadas, pasou a votación, o que demostra a solidez das ideas que provocaran a votación contraria apenas uns días antes.

Delambre, unha vez fóra da cidade e (iso si) parando en cada aldea para amosar os seus papeis e deixar clara a súa misión, decidira, esta vez, renunciar á estratexia de irradiar o seu traballo desde París. No canto diso, comezaríao desde o principio, isto é, desde Dunkerque. Cando chegou ao lugar, as próximas terras chás de Flandres estaban en guerra e os inimigos de Francia avanzaban. Consecuentemente, Delambre tentou apresurarse e facer as súas medicións a fume de carozo, antes de que a cidade puidese caer noutras mans. Puido avanzar rapidamente, segundo os seus propios escritos, grazas a un dos sacerdotes da igrexa local apelidado García; de aquí pode colixirse facilmente que era descendente de españois, aínda que probablemente moi afastado, pois era unha familia que aseguraba levar tres séculos en Dunkerque.

Superada a etapa dunkerquiana, Delambre avanzou cara ao sur, con rumbo á rexión máis erótica de Europa: Picardía. Avanzou moi rapidamente, aproveitando as mellores condicións do verán para a triangulación, e a mediados de xullo xa completara tres triángulos. Ese mes, Lefrançois abandonou o equipo para ir a París porque a súa dona (filla de Lalande) estaba a piques de parir. De feito, o 27 de xullo deu a luz unha nena e chamárona Urania (é doado deducir que, se a rapaza nacese hoxe, chamaríana Supercorda ou Materiaescura), se ben o bautizo quedou pendente ata que Delambre puidese apadriñala. A verdade é que Lefrançois nunca regresou á misión. O 8 de agosto de 1793, antes de que lle dese tempo, a Academia foi abolida e el quedou traballando co seu sogro.

Delambre enterouse da abolición da Academia por unha carta de Lavoisier que lle chegou cando estaba na torre da catedral de Amiens tomando medidas. De todos os xeitos, o seu correspondente parisiense informábao de que os académicos conseguiran salvar o proxecto de reforma métrica. A mala nova é que o fluxo de cartos se acabara e que, ademais, se decidira implantar unha sorte de metro provisional, en parte debido ás excesivas dilacións do proxecto.

Unha lei de 1 de agosto de 1793, con relación a isto, codificou o sistema métrico como o coñecemos hoxe en día e establecía un período transitorio dun ano para que a xente se afixese. Era evidente que, para cando o novo metro fose obrigatorio, a expedición do meridiano aínda non remataría as súas triangulacións e moito menos tería os cálculos completos; esta era a razón pola que se establecía un valor provisional.

Antes de que comezase a expedición do meridiano, Borda fixera algúns cálculos estimativos nos que previra un valor para o metro expresado nas medidas tradicionais francesas daquel momento. A intención do mariño era, porén, manter aqueles cálculos, baseados no que xa se sabía verbo das dimensións da Terra, en segredo. Pero había moitos axentes que querían coñecelos. Os máis interesados eran os funcionarios do Tesouro, que precisaban saber cal sería o peso das pezas de moeda. Xa o 1 de xaneiro de 1793 o Comité de Finanzas requiriulle á Comisión de Pesos e Medidas unha estimación axeitada da futura lonxitude do metro. O traballo abordárono Borda, Lagrange e mais Laplace. Para isto supuxeron que a lonxitude dun grao a unha latitude de 45° norte era a media de todo o cuarto de meridiano. Tomaron esa medida da expedición coñecida como Cassini III (1740). A partir de aí, tendo en conta que un cuarto de meridiano ocupa noventa graos, multiplicaron a dita lonxitude por 90 e dividiron entre dez millóns.

Os tres científicos, porén, tamén gardaron este resultado, e soamente foi tras a ameaza da disolución da Academia que o sacaron á luz.

Malia esta adopción do metro, como dixemos sempre, a medida tívose como provisional e, polo tanto, o labor das triangulacións non se detivo. En outubro de 1793, Delambre xa conseguira chegar suficientemente ao sur como para conectar as medicións que fixera desde Dunkerque coas que realizara anteriormente nos arredores de París.

Avanzando polo sur da capital, atopouse cun problema difícil. A torre da igrexa de Cour-Dieu, que servira de nó a Cassini, atopábase agora rodeada de árbores e non podía empregarse como nó. Como non había outros elementos que puidesen ser utilizados, Delambre decidiu que o que había que facer era construír un posto ad hoc sobre un outeiro chamado Châtillon. A construción da torre levoulle un mes e, o que é máis importante, concitou moita curiosidade. A xente da zona estaba convencida de que eran obras dalgún complexo ou máquina que sería empregada con intencións contrarrevolucionarias. Así pois, chamaron unha tropa duns seiscentos soldados para que fosen alí. Afortunadamente para Delambre, naquel ambiente máis ben ilóxico e bastante revolucionariamente babiolo, os habitantes decidiron mudar de inimigo e, no mes de decembro, votaron de xeito unánime que fose demolido un monolito que se construíra moi preto en lembranza da expedición de Cassini, por consideralo un «signo odioso do despotismo extinto».

No día de Ano Vello, Delambre e mais o seu adxunto Bellet lograron, finalmente, subir á torre de Châtillon. Co tempo, porén, acabaría quedando claro que as medicións desde aquel lugar non ían ser dunha gran calidade. O frío, o forte vento e o delicado equilibrio no que se vían obrigados a colocar os aparellos de medición leváronos a esa conclusión.

O peor, secasí, chegou o 4 de xaneiro de 1794. Nese día, Delambre recibiu unha carta da Comisión de Pesos e Medidas na que lle notificaban que, por orde do Comité de Saúde Pública, fora apartado do proxecto da medición do meridiano, xunto con algúns outros científicos. A carta instábao a empaquetar os seus instrumentos de medición e todas as súas notas e mantelo todo á disposición do substituto que acudiría para tomar o control da misión «no caso de que for retomada».

Agora Delambre tiña dúas preocupacións: unha, que lle prohibiran facer as medicións. A outra, que tiña de facelas se non quería que todo o traballo desde a torre de Châtillon quedase inutilizado; cousa que ocorrería se a torre era definitivamente derrubada polo vento sen que tivesen as medicións rematadas. Delambre consideraba, e tiña toda a razón, que o único xeito de que a misión puidese ser continuada con garantías por un terceiro era que el rematase o seu traballo nalgún punto de observación fixo e non artificialmente construído. Pensaba nalgunha das torres de igrexa ao longo do Loira. Outrosí, o que o científico tiña naquel momento era unha morea de notas crúas que precisaban ser ordenadas, expurgadas e calculadas; un traballo de tres meses ou máis. Consecuentemente, escribiu a París solicitándolle, polo menos, este tempo para completar a súa parte da misión.

A carta de Delambre foi recibida en París por un antigo compañeiro da Academia que, ademais, estaba chamado a ser o seu substituto: o enxeñeiro Gaspard de Prony. Prony, que pertencía a esa profesión que os científicos puros adoitan mirar cunha certa superioridade, portaríase con Delambre coma un auténtico científico: non soamente o asistiu, sen substituílo, coas medicións da torre de Châtillon, senón que despois seguiu axudándolle nas medicións no Loira.

Nun ano e medio de traballo, Delambre completara máis ou menos a metade do seu labor, percorrendo máis de 3000 quilómetros efectivos por camiños deplorables. Esta distancia explícase porque, lembremos, cando se triangula non se avanza en liña recta, senón en zigzag. Pero o 22 de xaneiro recibiu a comunicación do Comité de Saúde Pública, que levaba data de 23 de decembro de 1793, anunciándolle a súa cesación.

Foi o xeito que tivo iso que coñecemos como réxime do Terror de irromper no proxecto do meridiano.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia do metro (V): Nunha Cataluña en guerra.]


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s