Breve historia do metro (VII): O proxecto descarrila (ou case)

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 2 de outubro de 2015 Breve historia del metro (7), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (VI): O erro de Méchain.]

No intre que relatamos, os líderes revolucionarios franceses, maioritariamente, xa perderan a paixón polo proxecto do meridiano. Moitos deles, de feito, considerábano unha molesta gaitada. Co metro provisional na man, non vían a necesidade de seguir botándolle billetes a aquel proxecto, propio de envarados e pretensiosos científicos (porque a xente, como se verá claramente no século xx e moi particularmente en España, séntese moito máis cómoda chamando intelectuais non os que saben moito, como os bos científicos, senón os que falan moito, como os actores, trobadores, etc.).

O primeiro de xullo de 1794 chegou a data fixada na norma para a obrigatoriedade de uso do metro (provisional). Pero iso é o que dicía o papel. Aínda que o goberno era consciente de que tiña cousas que facer para educar a xente e, de feito, albergara o proxecto de construír millóns de bastóns coa lonxitude do novo metro, no momento en que teoricamente o emprego destes bastóns era obrigatorio non estaban feitos nin mil, e toda Francia, mutatis mutandis, vivía dándolle as costas á nova unidade de medida. Se ben houbo certos avances: o 7 de decembro daquel ano, consonte a proposta dos científicos de que a nova moeda que había parir o novo estado equivalese a 0,01 gramos de ouro, declarouse esta nova moeda, o franco, equivalente á vella libra e divisible en 100 céntimos.

Brumario

Outro avance importante, na mesma liña de racionalización, foi o do tempo. Considerándose xestores dun novo tempo para Francia e a humanidade, para os revolucionarios era evidente que debían mudar o calendario. O calendario gregoriano, segundo a súa acertada reflexión, non deixaba de ser unha división do tempo montada sobre unhas palafitas que eran as festas cristiás. O primeiro bastión que quixeron atacar foi o do comezo do tempo, pois evidentemente contalo desde o nacemento de Xesús non lles atraía. Houbo varias propostas neste sentido, entre as cales ganaron máis apoio o 1 de xaneiro de 1789 e, por suposto, o 14 de xullo: o día da movida bastilleira.

En 1793, un matemático con fortes conexións políticas (tan fortes que acabaría no cadafalso), Gilbert Romme, propuxo unha solución. O ano i da nova era situaríase na fundación da República Francesa, isto é, o 22 de setembro de 1792. Para entender a forza desta proposta hai que ter en conta que tal data, amais de ser política, tiña un significado natural, pois fora o día do equinoccio de outono. A partir de alí, establecíanse doce meses de trinta días:

  1. Vendimario, o mes da vendima.
  2. Brumario, o mes das brumas.
  3. Frimario, o mes das xeadas.
  4. Nivoso, o mes das neves.
  5. Pluvioso, o mes das choivas.
  6. Ventoso, o mes dos ventos.
  7. Xerminal, o mes da xerminación.
  8. Floreal, o mes da floración.
  9. Pradal, o mes dos prados fermosos.
  10. Mesidor, o mes das colleitas.
  11. Termidor, o mes da caloriña.
  12. Frutidor, o mes dos froitos.

Cada mes tiña tres semanas de dez días chamadas polos franceses «décadas», semanas que carecían de domingo (o día de Deus). Evidentemente, co tempo, os revolucionarios tiveron de inventar unha festa intermedia na semana, que chamaron quintidi, porque a xente estaba un pouco amolada coas semaniñas de dez días.

Como xa se dixo nestas notas, o vento de racionalización métrica axiña levou os políticos a considerar a posibilidade de dividir o día en dez horas e cada hora en 100 minutos. O 11 de brumario do ano ii (1 de novembro de 1793) unha lei decretou esta nova forma de medir o tempo. Mediodía pasou a ser as cinco, e medianoite, as dez.

O tema decimal seguiu co círculo, que comezou a dividirse en 400 graos para que así o ángulo recto tivese 100. Estes cambios, obviamente, reclamaban facer novas táboas trigonométricas e de logaritmos. Condorcet propuxo neste eido, por certo, que este monótono traballo de cálculo fose encargado a alumnos de escolas para xordos, argumentando, e non lle faltaba razón, que por definición eran menos susceptibles de seren distraídos. Aínda que hoxe en día todos os estudantes son xordos ao mundo exterior, viven ensimesmados nun mundo interior de violadores do verso e estraños conxuntos indie, e a verdade é que non semellan moi capaces de recalcular logaritmos.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Horloge-republicaine2.jpg

A cousa, porén, comezou a torcerse coa evolución revolucionaria. Nos seus inicios, a Revolución Francesa contou cos científicos e fíxolles un sitio. Condorcet, de feito, foi elexido para a Asemblea, onde defendeu ideas moi avanzadas. Porén, nunca tivo unha boa relación cos xacobinos, o cal non axudou cando chegaron ao poder. Finalmente, quen entonces era considerado primeiro científico de Francia foi condenado polo Comité de Saúde Pública e tivo de agocharse. En maio de 1794, ante a posibilidade de que o executasen na praza pública, suicidouse.

Lavoisier nunca foi deputado, pero, como tesoureiro da Academia mentres esta existiu, ocupou un lugar preeminente na comunidade científica. Home de enorme influencia, permanente hóspede dos mellores salóns de París, fixo cousas como librar do servizo de armas a todas as persoas implicadas no proxecto do meridiano. Porén, acabou no punto de mira do Comité, que o encarcerou na cadea de Port-Libre.

Borda interveu no seu favor, solicitándolles a súa liberación ás autoridades. Pero ese foi o momento no que os avogados do proxecto do meridiano se decataron do baixo que este caera ante os revolucionarios. O Comité respondeu a carta de Borda ditando a súa expulsión do Comité de Pesos e Medidas, xunto a outros membros como Laplace. E tamén Delambre, pois ese foi o momento no que o despediron, aínda que el se enteraría semanas máis tarde.

O principal pecado de Lavoisier foi convidar a máis dunha reunión nos seus salóns o home forte do Comité, Prieur de la Côte d’Or. Eu persoalmente ignoro por que Prieur se sentiu tan atraído por un salón onde se falaba de fluídos, presión e órbitas excéntricas, asuntos todos sobre os que el non sabía nada. Semella, ademais, que non poucas veces quedou só defendendo a revolución. Estas humillacións acabaron labrando a súa personalidade vingativa. En canto tivo poder, Prieur convenceu o Comité de que era preciso purgar o Comité de Pesos e Medidas, liberalo da presión do meridiano e centralo no labor (de feito, inxente) de implantar o sistema métrico.

A últimos de xaneiro de 1794, Delambre presentouse en París, devolveu os seus círculos de Borda e presentouse ao comité da súa veciñanza. Urxíalle facer algo. Días antes, a revolución arrestara o seu mentor, Geoffroy d’Assy. Nese momento era fundamental escamotearlles aos investigadores do Comité calquera obxecto ou pista comprometedora, e por iso Delambre quería entrar no domicilio parisiense de D’Assy; para iso, e para quitar de alí os seus propios papeis para que non o incriminasen. Aproveitou que, oficialmente, tamén era o seu domicilio (o número 1 da rúa Paradis) e díxolle ao comité do barrio que tiña de entrar na casa, que estaba selada, para recoller uns obxectos astronómicos. Por suposto, non lles contou que naquel momento xa estaba despedido.

Na primeira viaxe que fixo, descubriu que o seu secreter estaba pechado e que non tiña a chave. Aquela anécdota permitiulle tornar á casa un mes despois. Os oficiais que o acompañaron, malia recearen de todos aqueles papeis cheos de fórmulas e cálculos que non entendían pero sospeitaban que fosen mensaxes secretas, deixáronlle levalos.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0d/Langenmantel_Lavoisiers_Verhaftung.jpg

Delambre tivo sorte. Non tal Lavoisier, que foi executado o 8 de maio daquel ano. A crueldade coa que o réxime do Terror tratou os científicos, moitos deles de posición social relativamente elevada, fíxolles fuxir de París. Borda encastelouse na súa casa de campo. Laplace fixo o mesmo, acompañado da súa familia. Cassini, porén, non tivo tanta sorte. A súa vivenda era o observatorio de París, onde contratara, tempo atrás, tres persoas para que o asistisen. Agora, estas tres persoas reclamaron igualdade de trato con relación ao seu xefe. Para horror de Cassini, un destes tres contratados, o sacerdote Nicolas-Antoine Nouet, comunicoulle o seu desexo de casar coa súa criada. Os adxuntos acusaron a Cassini de roubarlles o seu traballo e publicalo como propio, algo que, francamente, tratándose de científicos de sona, nunca podemos descartar.

De calquera xeito, o goberno, como é lóxico tendo en conta o seu adn, reorganizou o observatorio baixo normas igualitarias. Creou catro postos de profesor de observatorio. Un deles foi para Cassini, pero os outros tres, que por lóxica científica debían ser para Lalande, Delambre e mais Méchain, foron para os tres adxuntos, aos que non lles custou convencer os xacobinos de que os outros candidatos eran demasiado amigos da aristocracia. Un deles, Jean Perny, que unha noite volvera bébedo do seu club revolucionario e petara na porta de Cassini clamando a súa execución, foi nomeado o primeiro director rotatorio. Ante tal situación, Cassini dimitiu, cortando máis dun século de relación da súa familia co observatorio parisiense. Con isto non conseguiu senón empeorar as súas expectativas, pois axiña acabaría na cadea.

As cousas durante aquel ano, porén, movéronse moito, como saben ben os coñecedores da Revolución Francesa. Caeu Robespierre e iso supuxo que, de súpeto, pertencer aos bandos máis radicais da revolución deixou de ser un bo negocio. Iso é o que lle pasou a Alexandre Ruelle, un dos tres profesores do observatorio, que ademais foi atacado polos seus propios adxuntos por cometer un erro de 10 segundos nunha observación. O 22 de agosto, Ruelle pasaba tamén ao cárcere e, nese momento, Nouet e Perny ofrécenlle a Delambre incorporarse como o terceiro profesor.

Os cambios, de todos os xeitos, eran máis profundos. Os revolucionarios posteriores a Robespierre eran máis moderados e tiñan unha impresión bastante axeitada do enorme dano que lle fixera o Terror ao prestixio científico de Francia, ata entón na vangarda mundial. En xuño de 1795, como froito destas preocupacións e discusións, crearon unha nova institución, o Bureau des longitudes, vulgar imitación do organismo inglés co mesmo nome, onde chamaron de novo os fuxidos científicos da nación: Lalande, Laplace, Legendre, Borda, Delambre e mais Méchain. Logo restituíron a Academia de Ciencias. Cassini, secasí, negouse a volver e retirouse ás súas posesións en Thury xunta súa nai, seus cinco fillos e nove monxas que foran liberadas, ou expulsadas segundo se queira ver, dun convento local.

A retirada de Cassini, en todo caso, foi o tempo de Lalande. O 17 de maio de 1795, Jérôme converteuse no novo director do observatorio. O tema tiña a súa lóxica pois, se por algo podía definirse Lalande, era polas súas conviccións igualitarias e pola súa paixón polas estrelas. As primeiras amosáraas, por exemplo, cando o puxeron en 1791 á fronte do Collège de France e anunciou como primeira medida a admisión das mulleres de todas as clases. A segunda demostrábaa o seu bestial catálogo persoal de estrelas que, nos días nos que caeu Robespierre, superaba as 22 000. En 1796 decidiu atacar a marca das 50 000 estrelas. A paixón de Lalande pola astronomía era tan grande que puxo a súa filla a facer cálculos con el; e outro dos seus fillos, Isaac, deuno á beneficencia porque distraía a familia.

Delambre, entrementres, atopábase en Bruyères, realizando discretas observacións astronómicas no predio dos D’Assy. Conseguira unha autorización do concello para evitar sorpresas desagradables, que naqueles días eran moi desagradables. A súa intención era ficar alleo ao ollo público, pero non puido ser. A culpa tívoa el mesmo cando atopou un erro no novo calendario.

A obsesión do novo calendario republicano, xa o dixemos, era manter incólume a feliz coincidencia de que o comezo da república coincidise co equinoccio de outono. Para que isto seguise sendo así, o calendario establecera a denominada franciade, un ano no cal engadirían un día. Delambre, porén, decatouse de que o aliñamento era bastante máis complicado. Facendo cálculos para os 150 anos seguintes (é dicir, chegando ata a fin da Segunda Guerra Mundial), Delambre descubriu un ano no cal resultaría imposible predicir se o equinoccio se produciría antes ou despois da medianoite do 22 de setembro. En termos máis prácticos, o problema estaba en que a franciade non caería necesariamente cada catro anos, como prevía o calendario; ocasionalmente ocorría cada cinco. Movido polo seu espírito científico, Delambre non puido escoitar as chamadas á prudencia que seguramente se producían dentro da súa cabeza e comunicoulle o seu achado a Lalande, quen o fixo circular por París. Moi pronto, os responsables do calendario dirixíronse a Delambre para pedirlle que lles axudase a resolver o problema.

Lalande, cunha inocencia propia dos verdadeiros científicos, informou a París de que detectara inconsistencias que se presentarían cada 36 000 anos. Sen dubidalo un instante, os científicos de París dirixíronse cara ao goberno instándoo a lexislar o seu compromiso de revisar o sistema do calendario ao cabo de 36 000 anos, e un pasmado comité gubernamental así o aprobou. Supoño, aínda que non podo demostralo, que este decreto ten o récord mundial de lexislación prospectiva; nunca, endexamais, lexislou un ser humano considerando un lapso temporal tan longo.

En 1794, ao xeneral Étienne Nicolas de Calon nomeárono director do Dépôt de la Guerre, nomeamento que centralizou todos os cartógrafos militares franceses nun só corpo. Afortunadamente para o moribundo proxecto do meridiano, Calon era un decidido partidario da realización de novos mapas, especialmente daqueles territorios que, na fronte oriental, conquistaran os franceses. El mesmo era cartógrafo e, para valorar a posibilidade de levar a bo termo as súas ideas, decidiu consultar a Delambre. Procurouno primeiro nas prisións, supondo que alguén o encarceraría, pero cando soubo que estaba na campiña chamouno a París.

Calon quería comunicarlle o que o astrónomo xa non esperaba: tiña a intención de solicitarlle ao Comité de Saúde Pública o reinicio da expedición do meridiano e o nomeamento, de novo, do propio Delambre e mais de Méchain para rematalo.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia do metro (VIII): Delambre reinicia a misión.]


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s