Breve historia do metro (IX): As confesións de Méchain

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 16 de outubro de 2015 Breve historia del metro (9), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (VIII): Delambre reinicia a misión.]

Eu creo, aínda que non podo aseguralo, que Méchain, malia facer público o seu desexo de tornar a París, non tiña desexo ningún de facer tal viaxe. Se ben hai xente que o discute, eu creo que as trazas son bastante evidentes.

Barnaba Oriani

Soamente así pode entenderse que, días despois de anunciar a súa partida, contactase co astrónomo milanés Barnaba Oriani. Méchain e mais Oriani coñecíanse persoalmente (víranse había anos en París) e resulta moi difícil soster que o francés non estivese enterado de que o italiano andaba a realizar diversas triangulacións en Italia. O que seguiu é totalmente lóxico e, consecuentemente, non sería estraño que Méchain o tivese previsto: Oriani, informado por Méchain de todo o que fixera, propúxolle afervoadamente que as triangulacións francesa e italiana fosen postas en contacto a través de Xénova.

Se todo isto é, como sospeito eu, unha argallada de Méchain para ficar en Italia, saíulle ben. Escribiulle ao xeneral Calon para lle expor o proxecto do milanés e, probablemente sorprendido, atopouse con que o seu xefe non soamente abrazaba a idea, senón que lle prometeu por carta a Oriani o seu propio círculo de Borda asemade o rematase Lenoir. O apoio do militar francés ao proxecto probablemente teña moito que ver co desenvolvemento bélico da Revolución Francesa e as sospeitas máis ca evidentes de que Italia sería un dos teatros da conflagración que se aveciñaba; iso significaba que dispor de mapas fiables se convertía nunha necesidade. Porén, desgraciadamente para Méchain, Calon seguía cominándoo a ir a París, pois, lembráballe con diplomacia, «a misión que ten vostede pendente é o proxecto do meridiano compartido co señor Delambre». Noutras palabras: o exército francés estaba encantado de ter acceso a bos mapas de Italia, pero moito máis desexaba telos da propia Francia.

Secasí, aquilo non era unha derrota para Méchain, senón soamente unha pexa. Nunha subseguinte carta, o astrónomo lembroulle ao xeneral que a cidade de Xénova se atopaba moi preto do paralelo 45, isto é, da metade do camiño do meridiano entre o Polo Norte e o ecuador. Bordeos, argüía, non é o único sitio axeitado para o experimento pendular que determinaría a lonxitude do metro. Solicitáballe a Calon que lle enviase o péndulo de platino do observatorio parisiense. Se facía tal, el, Méchain, aforraríalle ao Estado francés o traslado dun equipo de científicos a Bordeos para realizar o experimento, pois sería el mesmo quen o levaría a cabo en Xénova. Vese, logo, que Méchain estaba a enganar a Calon, e aínda por riba pretendía que este lle dese as grazas.

O máis importante: ofrecíase o francés para facer novas observacións en Xénova e novas correccións de refracción. Noutras palabras: pretendía «repetir» a experiencia barcelonesa coa intención de descubrir onde se enganara. Porque todo isto vai de que Méchain seguía torturado polo carallo das medidas excéntricas de Mizar ao seu paso polo ceo catalán, e buscaba o xeito de realizar novas medicións.

Tivo sorte Méchain, ademais, de que o embaixador Villars decidise solicitar instrucións máis precisas a París, tempo durante o cal lle negou o pasaporte ao astrónomo, así que o culpable da delonga deixou de ser Méchain para pasar a ser o embaixador. De feito, atrasou tanto a saída que Méchain acabou pasando todo o inverno na zona.

Durante aquel inverno, o francés non fixo ningún experimento pendular nin colaborou cos italianos en triangulación ningunha. Con relación ao primeiro, o péndulo de París nunca chegou porque Calon non o enviou; con relación ao segundo, Lenoir aínda non rematara o novo círculo de repetición. Ante a impaciencia de Oriani, Méchain propúxolle a Calon venderlle ao italiano un dos seus círculos, pois el podería quedar co novo cando chegase. Calon, de xeito relativamente sorprendente, aceptou a proposta e o círculo calibrado a 360 graos (o que escolleu Oriani) foi vendido por 1200 libras.

Méchain realizou algunhas observacións nas alturas da catedral de San Lourenzo. Tentaba comprender o problema da refracción, pero os resultados non foron concluíntes.

Coa chegada da primavera, tempo de novo para triangular, Calon volveu tentar obrigar a Méchain a volver a París. Pero non foi ata a lei de 18 do xerminal do ano iii, isto é, 7 de abril de 1795, é dicir cando se reabriu formalmente a misión do meridiano, que aceptou Méchain falar do seu retorno. Malia o dito, neste caso tamén tentou facerse o xordo, pero as súas tácticas dilatorias foran tan dilatadas e descaradas que axiña tivo de enfrontarse á posibilidade real de ser despedido, o que significaba deixar a súa muller na rúa. A últimos de abril, tomou o barco correo que facía a ruta entre Xénova e Marsella co círculo que lle quedaba e a compaña dun Tranchot que xa case non lle falaba.

Ao chegar a Marsella, o lóxico é pensar que Méchain iría a París ou a Perpiñán para continuar as series de triangulacións que lle quedaban. Pero non fixo ningunha de tales cousas. O que fixo foi ficar cinco meses, dise pronto, en Marsella sen motivo aparente. Perdeu na cidade costeira todo o verán, o mellor momento para realizar triangulacións. De feito, nesa estación Delambre triangulou o traxecto todo entre Orleáns e Bourges.

O inexplicable interludio marsellés puxo todo o mundo contra Méchain. Tranchot, que consideraba con xustiza que o lóxico era que el estivese en París moitos meses antes (máis dun ano, en realidade), púxose feito un basilisco. As cartas do xeneral Calon foron perdendo paulatinamente todos os seus recursos de savoir faire. E os compañeiros científicos en París tampouco se molestaron en tentar defender unha actitude tan estraña. Calon, nun intento desesperado por solucionar o tema (lembremos que o xeneral non sabía nada verbo dos verdadeiros motivos que levaban a Méchain a procrastinar daquel xeito tan escandaloso), decidiu enviar a Esteveny e dous asistentes máis, que substituirían a Tranchot.

Méchain tiña moi claro que o seu asistente quería deixalo; de feito, o máis probable é que Tranchot guillotinaría o seu xefe de boa gana. Se a súa relación persoal non fora nunca como para botar foguetes, despois do episodio pirenaico no que a Tranchot lle foi encomendado realizar medicións en solitario, e o gran receo que xurdiu entre ambos os dous pola delonga para tornar a Barcelona, as cousas non volveron ser iguais, e en Italia puxéronse en modo hostia limpa. O xefe da expedición recoñecía todo iso, pero non quería desfacerse do seu asistente. Formalmente, o motivo da súa resistencia era a alta opinión que tiña das habilidades cartográficas de Tranchot, pero de novo a verdade era outra: Méchain, simplemente, non quería que chegase só a París un experimentado cartógrafo como Tranchot, bo coñecedor das incongruidades existentes nas observacións feitas en Barcelona. Consecuentemente, escribiu tanto a Lalande como a Calon asegurando que Tranchot non podía marchar. En agosto, Calon cedeu.

Nesas circunstancias, probablemente resignado ante o que sabía que tería de pasar, Méchain escribiu a Delambre para inquirirlle cómo arquivara as súas lecturas. Fixérao por orde de observación ou dunha forma máis axeitada para realizar os cálculos? Co contacto, ambos os astrónomos descubrirían que, malia todas as cousas que se prepararan no marco daquela misión do meridiano, ninguén se preocupara de homoxeneizar o rexistro de datos por eles dous. En termos modernos, é coma se a dous astrónomos lles pedisen a mesma observación pero lles deixasen rexistrar os datos con diferente software. Méchain, en calquera caso, ofreceuse, pois ía moito máis atrasado ca Delambre, para adaptar as súas notas á metodoloxía que seguise o seu compañeiro.

Delambre recibiu esta carta atopándose en Sologne. Explicoulle que rexistraba todas as súas observacións por orde temporal e que logo un asistente as pasaba a outro caderno preparadas para os cálculos. Deberá ser a Comisión, explicou na carta, a que decida o que se publica e o que non; eu apúntoo todo.

Tras unha serie de consideracións loxísticas, Delambre remataba a súa carta facéndolle unha pregunta a Méchain. Inocente pregunta envelenada, aínda que non o soubese. En canto rematase de triangular cara ao sur, Delambre sairía cara a Dunkerque para determinar a súa latitude. Sería o seu colega tan amable de informalo de que estrelas observara en Montjuïc e que medidas tomara para asegurarse da precisión das súas observacións?

Como comprenderá calquera fiel lector destas notas, cando Méchain leu a coda daquela carta, os testículos escapáronlle do escroto e saíron rebotando polo corredor coma boliñas de vidro.

Finalmente, tras pensalo, decidiu confesar. Sequera parcialmente.

Estrelas 2

Méchain contestoulle a Delambre cunha longuísima carta, unha auténtica novela curta. Levoulle doce días escribila. Comezouna en Perpiñán, onde por fin se desprazara, e rematouna en Estagel, camiño das montañas.

Na carta, que é un xenuíno monumento á insinuación, Méchain asegura que tomou tal ou cal cautela ao facer as medicións en Barcelona, pero á vez, como digo, insinuaba que tiña dúbidas sobre a efectividade das ditas medidas. Non se fiaba, confesaba, das correccións realizadas para a refracción. Os datos de Mizar teimaban en ser distintos. Confesáballe a Delambre que quería tornar a Barcelona para repetir as súas observacións e aseguráballe que desexaba que el tamén completase a misión en Dunkerque, porque así «a comparación de resultados para as mesmas estrelas será completa». Noutras palabras: Méchain tiña a ilusión de que Delambre levase en Dunkerque a mesma hostia que el levara en Barcelona.

Na súa longa confesión, calou todo acerca do segundo grupo de medicións que fixera no tellado da Fontana de Oro. É dicir: se ben lle contaba ao seu colega o problema, agocháballe o feito de que tal problema era moito máis grave do inicialmente concibido, xa que se reproducira nunha segunda serie de medicións. Probablemente temía Méchain que, se souber isto, Delambre acabaría dubidando de toda a misión do meridiano executada polo seu colega, colaborando para labrar o descrédito persoal que tanto temía (temor que, por certo, hai que entender: non soamente Méchain era un meticuloso científico para quen o descrédito profesional era a peor das condenas; tamén vivía nunha Francia na cal, ata había ben pouco tempo, á xente separábanlle a cabeza do corpo por calquera parvada).

Delambre contestou cunha carta case cálida na que ponderaba os amplos saberes do seu colega e convidábao a ter máis confianza nas súas observacións. De feito, na misiva facíalle unha serie de apreciacións técnicas que demostraban como variaban os resultados dependendo das asuncións sobre a relación entre a refracción e a temperatura, a altitude ou o ángulo. Certamente, concedía, estes cambios de asuncións non daban domeado a teimosa rebeldía de Mizar, pero Delambre prometía que lle prestaría unha atención especial a este asunto cando fixer as súas observacións en Dunkerque. E engadía que, para el, as observacións barcelonesas de Méchain eran definitivas e non había necesidade ningunha de tornar á cidade condal.

Pódese dicir, pois, que Delambre se portou coma un cabaleiro.

Tras a devandita carta, Delambre pasou fugazmente por París e dirixiuse a Dunkerque para facer as medicións de latitude. Colocou o seu observatorio no eirado dun edificio militar e verificou a verticalidade do seu círculo con tres métodos diferentes. Desenvolveu fórmulas para corrixir os seus datos segundo a refracción e a temperatura. Entón comezou as súas observacións con Polaris.

As súas 38 observacións de Polaris deron lugar a unha latitude de 51° 2′ 16,66″, cunha escasísima variabilidade entre as medicións tras desbotar varias que eran especialmente excéntricas. Logo púxose con Kochab, pero a estrela era difícil de observar. As observacións feitas no tránsito inferior eran moi pobres por mor das nubes e resultaron estar 3 segundos por debaixo das lecturas de Polaris. As lecturas do tránsito superior, secasí, axustáronse cunha mínima diferenza de 0,02 segundos.

Nestas circunstancias, Delambre xa podía dicir que contaba cun grupo de medicións suficiente e suficientemente preciso. Porén, como lle chegaron máis cartos, decidiu quedar máis tres semanas para facer novas observacións… que, para o seu horror, se afastaban notablemente das anteriores. Durante días viviu o mesmo inferno ca Méchain, ata que se decatou de que a culpa era de dous parafusos do círculo inferior, que estaban soltos.

Deixou Dunkerque o 29 de marzo de 1796, encantado de coñecerse.


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s