Breve historia do metro (XI): O metro fíxase por fin

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 28 de outubro de 2015 Breve historia del metro (11), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (X): Méchain acepta tornar a París.]

A chegada de Pierre Méchain a París, en efecto, non se pareceu nada á que el esperaba. Case non tivera tempo de limparse o po da viaxe cando Delambre veu buscalo para o levar a unha cea de gala no seu honor, na que estiveron presentes o presidente do Directorio, o ministro do Interior, o de Asuntos Exteriores e mais a Academia de Ciencias en pleno. Alí confirmáronlle o posto de director do Observatorio de París, a meirande distinción que podía recibir un astrónomo en Francia. Méchain, horas despois, escribiríalles todo aquilo aos seus amigos de Carcasona (que semellaban ser os únicos nos que confiaba realmente daquela) preguntándose como serían as cousas cando toda aquela xente metese o nariz nos seus cálculos e observacións.

Agora o importante era a convención científica que se convocara, con convidados da República Batava, Dinamarca, Suíza, España e Italia (casualmente, as nacións que ían formar parte da liga antiinglesa; nin Inglaterra nin os Estados Unidos nin Alemaña foron convidadas).

Como xa sabemos, Francia confiara en que os nacentes Estados Unidos fosen a primeira nación que a seguise na adopción do metro. Porén, xa contamos que, cando decidiu optar pola metodoloxía do meridiano no canto da do péndulo, evitando así que Thomas Jefferson puidese facer pasar á historia a súa vila de Monticello, este afastouse completamente do proxecto.

Cómpre recoñecer, en calquera caso, que os esforzos franceses para achegar os americanos á causa non remataron aí. En 1793, tras aprobar a lei do metro, os franceses enviaron a América un dos seus naturalistas, Joseph Dombey, que levou unha vara de cobre coa lonxitude do novo metro provisional, amais dun obxecto dun quilogramo de peso. En xaneiro de 1794, Dombey embarcou en Le Havre cara a América, pero unha tormenta desviouno ao Caribe. Acabou na colonia francesa de Guadalupe, onde o detiveron por consideralo un perigoso xacobino. Cando foi liberado, non sen ameazas desde París, tentou chegar ao seu destino disfrazado de mariño español nun barco sueco, pero foi prendido por uns corsarios ingleses que o retiveron na illa-prisión de Montserrat. Alí morreu, doente.

Dun xeito loxicamente rocambolesco, a vara e mais o quilogramo acabaron chegando aos Estados Unidos, onde foron depositados, e alí seguen, no museo do Instituto Nacional de Estándares e Tecnoloxía (National Institute of Standards and Technology). Iso si: o embaixador francés, Jean Antoine Joseph Fauchet, tomou a misión de Dombey como propia. Conseguiu que os xornais da América posh, a do leste (os do sur e os do oeste pasaban do asunto, enleados como estaban entre crops e cattle), se fixesen eco das virtudes racionalizadoras da decisión francesa e urxisen as persoas con poder de decisión no país a se decantaren polo novo proxecto.

Fauchet, a base de ir amolar a Filadelfia, conseguiu que George Washington, un americano sempre disposto a amosar detalles profranceses, lle cuestionase ao Congreso a posibilidade de retomar o asunto do sistema métrico. O propio presidente estaba preocupado pola diversidade de medidas que as excolonias herdaran da súa metrópole.

Fauchet, emporiso, cometeu un erro. Cando se produciu nos Estados Unidos a Whiskey Insurrection, o embaixador viu nela o xermolo dunha revolución xacobina á americana e apoiouna descaradamente. Washington púxose feito un basilisco e, de feito, esixiulle a París que quitase o embaixador do carallo. Seis meses despois, full of rancor, o Congreso americano aprobaba a adopción dun sistema único de medición nos Estados Unidos, pero alicerzado no pé e na libra ingleses (ou sexa, non exactamente iguais ás medidas inglesas, senón con medicións máis precisas elaboradas por científicos e divisibles entre dez). Porén, a lexislación non prosperou pola inacción do Senado, que se limitou a facer de don Tancredo e xamais votou a lei.

Hai que indicar que Inglaterra tamén estaba no proceso de cambiar e homoxeneizar as súas medidas co gallo, sobre todo, da unión entre Inglaterra e Escocia. As propostas que se escoitaban eran máis ou menos as mesmas ca en Francia, pero britanizadas. Por exemplo, quería definirse o metro como o percorrido dun péndulo durante un segundo na Torre de Londres. Xa sabemos que, en 1789, un parlamentario chamado John Riggs-Miller propuxo sintonizar as medidas inglesas coa reforma francesa mediante unha medición pendular feita nun lugar convido por ambos os países. Riggs-Miller, por unha banda, e Talleyrand, pola outra, aceptaron o acordo; pero a verdade é que ambos estaban pensando o mesmo: que o outro lles deixaría liderar a movida. Cando os franceses se decidiron pola metodoloxía do meridiano, os ingleses perderon o interese pola colaboración.

A hostilidade dos alemáns débese a razóns moi semellantes. Sempre meticulosos, os científicos xermanos opinaban que os cálculos baseados no meridiano ofrecerían resultados diferentes segundo onde e con que instrumentos se fixesen as medicións, así que preferirían unha metodoloxía pendular.

A cousa era unha zarangallada de moito carallo, pero para aqueles que non eran ingleses, americanos ou alemáns, era moi difícil oporse aos designios de Francia, sobre todo porque Francia era o poder militar que mandaba no continente.

A conferencia científica contou para a súa convocatoria co decidido apoio de Napoleón Bonaparte, pero este non estaba para ver a súa inauguración porque marchara á famosa Campaña de Exipto. Campaña militar que, por certo, tamén tiña un forte sabor científico: o xeneral levou con el 167 científicos, entre eles un de vinte anos de idade, Jérôme-Isaac Méchain, que tivo entre as súas misións triangular as pirámides de Xizá.

Esta expedición descubriría, na illa Elefantina, o chamado nilómetro, un antigo estándar que se empregaba para medir as enchentes do Nilo. A comparación deste padrón coas medicións contemporáneas levou os científicos a afirmar que Eratóstenes calculara o tamaño da Terra cunha diferenza de apenas o 0,4 %. As súas investigacións leváronos a especular sobre a posibilidade de que os antigos exipcios derivasen os seus estándares de medición empregando métodos xeodésicos. O perímetro da Gran Pirámide, tal como descubriron, medía practicamente un minuto do meridiano terrestre.

Pero volvamos ao congreso científico. Para as discusións era necesario que Delambre e mais Méchain presentasen os seus cálculos, algo que habería levarlles algo de tempo, sobre todo a Méchain. Para amenizar a agarda, a Academia de Ciencias decidiu inventar unha pequena competición na que ambos os astrónomos tentarían establecer a latitude de París. Delambre mediríaa desde o tellado do número 1 da rúa Paradis, e Méchain desde o Observatorio. Ambos os científicos axustarían as súas medicións para facelas converxer no Panteón.

O Panteón cambiara un pouco desde o comezo da misión do meridiano. O pequeno observatorio construído por Delambre fora desmontado. Como tamén o fora a estatua da Fama, considerada demasiado cara de manter. E logo estaba o asunto de quen merecía repousar alí. O primeiro francés que recibiu esta distinción foi Mirabeau, pero posteriormente foi despanteonizado. No tempo no que se celebraba o congreso discutíase de novo a oportunidade de volver metelo dentro, co pequeno problema, iso si, de que o seu cadáver desaparecera. Outro persoeiro sobre cuxo dereito non se puñan de acordo os franceses era René Descartes; o mero feito de que o dubidasen xa demostra o panocos que podían chegar a ser.

Os dous astrónomos comezaron as súas observacións o 7 de decembro. Pero non do mesmo xeito. Delambre, quen se facía axudar polo seu afillado Charles de Pommard (fillo de Elisabeth-Aglaée Leblanc de Pommard, a muller coa que andaba abarregado) entregaba as súas medicións cada noite á comisión. Pero Méchain non. Pierre François acadara tal nivel de desconfianza en si mesmo que probablemente contaminaba as súas propias observacións coas súas dúbidas. Tras vinte noites e cincocentas observacións, anunciou que debía comezar desde o principio outra vez. Deu toda sorte de argumentos: o frío de París (antes dixera que a culpa dos fallos de Barcelona fora a calor) ou a incapacidade do seu asistente para manter nivelado o círculo de Borda.

En realidade, Méchain xa non miraba as estrelas. Observaba os seus datos constantemente, á busca do erro agochado de cuxa existencia estaba seguro. Rapidamente caeu na fase defcon 2 da depresión e converteuse nun ser atrabiliario: deixou de ir ás sesións do Bureau, que presidía, da Academia de Ciencias e, por suposto, da Conferencia Internacional. Paseaba por París cando sabía que non o verían.

A Conferencia comezou a fixar as súas sesións no Observatorio para evitar que Méchain puidese esquivalos. Con todo, o astrónomo negouse a dar os seus datos. Comezaron a medrar os rumores. E a rebelión. A Academia prohibíralles expresamente a todos os participantes na Conferencia facer públicas as súas propias estimacións sobre o metro ata que non chegase a oficial. Pero Thomas Bugge, astrónomo real dinamarqués que levaba tres meses en París, impacientouse. Fíxose eco nas sesións de varias azueiras que circulaban: que Lalande ía dicindo en privado que todo era unha merda, que os datos estaban mal… Coas cousas neste estado, o dinamarqués anunciou que, se a Conferencia non concluía para xaneiro, el liscaba.

Pero xaneiro rematou sen que os datos estivesen encol da mesa, así que Bugge actuou as scheduled e tornou a Copenhaguen no medio de gravísimas acusacións da prensa parisiense. Secasí, a marcha de Bugge fixo reaccionar a Lalande, que lle presentou á Conferencia os seus propios datos, baseados nas medicións de Delambre, o 2 de febreiro de 1799. Tras un día enteiro de discusións, a Conferencia aceptou todos os datos de Lalande, mesmo algúns dos que Delambre tiña dúbidas. Os triángulos de Delambre desde Dunkerque ata Rodez déronse por válidos, do mesmo xeito ca os seus cálculos verbo da latitude de Dunkerque.

Agora quedaba Méchain.

Lalande visitou o astrónomo no Observatorio. Era portador dun ultimato: Méchain tiña dez días para entregar os seus datos. Por suposto, Lalande estaba a facer xusto o que non debe facerse ante un depresivo: obrigalo a saír da piscina de merda aínda que non queira facelo. Méchain suplicou, pero non conseguiu. Á fin aceptou entregar os seus datos en dez días, pero puxo unha condición: pois que os seus diarios eran moi difíciles de ler, presentaría resumos, estación por estación, unha vez aplicadas as fórmulas habituais. Lalande, nada convencido, aceptou.

Durante eses dez días, Méchain «descubriu», ou polo menos iso foi o que lle dixo á Conferencia, que unha das porcas do seu círculo de repetición, que estaba un pouco solta, era a responsable dos erros dalgunhas das súas medicións. Cando se decatara disto, os seus números comezaran a converxer cos de Delambre cunha diferenza de apenas 0,13 segundos. Pero precisaba dez días máis. A Conferencia aceptou.

Dez días despois, aínda non estaba en condicións de presentar os seus datos. E dez días despois deses dez días, volveu pospor o encontro para entregar a información. Presentounos finalmente, supoño que non sen presións, o 22 de marzo de 1799. E ignoramos ata que punto os «cociñou».

Foi unha sesión dun día enteiro, coma a de Delambre, na que cada ángulo, cada medición, foron sometidos a severo escrutinio. Pero o resultado final foi unha felicitación contundente ao astrónomo. No que concirne aos datos de latitude de Montjuïc e da Fontana de Oro, a Conferencia atopounos altamente consistentes entre si. Consecuentemente, Méchain propuxo, e obtivo, que os datos da Fontana de Oro fosen considerados redundantes.

Aquela mesma noite rematou a tortura de Pierre François André Méchain. Paradoxalmente, incluso un dos membros da Conferencia, ao rematar a sesión, achegouse a Delambre para preguntarlle, con retintín, por que os seus datos non eran tan precisos coma os do seu colega. Adiviñamos na boca de Delambre medio sorriso, coma se pensase «se ti soubeses, cabrón, se ti soubeses…».

As semanas seguintes ao coñecemento dos datos foron as dos cálculos para a definición do metro. Cada un dos savants presentes na reunión realizou as súas propias derivacións cos instrumentos matemáticos que preferiu. Quen xa non puido facer a súa aportación foi Borda, que morrera durante os últimos retardos de Méchain.

Conforme foron chegando os resultados, confirmáronse os peores temores dos ben informados: os resultados, a miúdo, eran inesperadamente excéntricos. E eran tal pola simple razón de que a Terra mesma era moito máis excéntrica do que se crera ata aquel momento.

Todos os datos compilados polo de pronto, xa por Cassini, xa pola expedición peruana, fixeran crer aos científicos que a excentricidade dos polos era dunha trescentosava parte; isto é, que o raio da Terra nos polos era un 0,3 % máis curto ca no ecuador. Pero os datos de ambos os astrónomos suxerían que a dita excentricidade era dunha cento cincuentava parte: o duplo. Aínda máis: cando se xuntaron os datos de Dunkerque, París, Évaux, Carcasona e Barcelona, onde os científicos esperaban atopar un arco apareceu unha liña distinta, que semellaba ser diferente en cada traxecto.

Quizais (ou sen quizais) a persoa que máis gozou con este achado fose Méchain. Entre outras cousas, porque demostraba que a súa intención de triangular ata as Baleares tiña moito sentido, pero el quedara só defendéndoa. Nunha carta aos seus comprensivos amigos de Carcasona, o astrónomo explicáballes que «o que amosan as observacións é que a curvatura da Terra é case circular entre Dunkerque e París, máis elíptica entre París e Évaux, aínda máis elíptica entre Évaux e Carcasona, para tornar ao primeiro desviamento entre Carcasona e Barcelona».

Delambre e Méchain, sen pretendelo, descubriran que os meridianos varían entre si. Ou sexa: escangallaran a misión, pois se non todos os meridianos son iguais, logo é imposible establecer un metro universal, porque non hai unha soa dezmillonésima parte da lonxitude dun meridiano. Isto, por outra parte, xa o sostiñan antes ca eles os científicos alemáns, como xa vimos.

Fronte á verdade, que faría a Conferencia Internacional? Cando extrapolasen a curva Dunkerque-Barcelona a todo o meridiano, que excentricidade empregarían? A comprobada noutros experimentos, que semellaba axustarse máis ao conxunto da Terra, ou a observada no cuadrante triangulado? Discutiron moito, pero eu creo que, no fondo, todos sabían que finalmente se decantarían por unha solución practicable, o cal levábaos a non abandonar as vellas observacións.

A conclusión final levou o metro a unha lonxitude de 443,296 liñas francesas, no canto das 443,44 que medía o metro provisional. A diferenza era duns malditos 0,325 milímetros ou, se se prefire, tres folios colocados de canto, pero era moito máis do que os científicos esperaban. Hoxe sabemos, ademais, que o metro definitivo definido pola Conferencia é realmente dúas veces máis impreciso ca a medida provisional con relación á lonxitude real da Terra. A Conferencia avanzara cara atrás.

Fosen ou non conscientes os científicos do seu erro, a verdade é que aceptaron o cálculo e puxéronse co paso seguinte, que era fixar a nova medida nun obxecto físico. Pero non: tal obxecto non foi, como veremos, a famosa barra de platino iridiado que moitos estudamos na escola (disque a logse considerarao hoxe en día un dato inútil para o futuro dos seus educandos). É certo que, por mor da súa práctica indestrutibilidade, foi escollido o platino. A Comisión de Pesos e Medidas investiu un quinto do seu orzamento en mercar varios quilogramos de platino. Mercáronse en Madrid, por certo, e chegaron defectuosos. Marca España.

A honra de fabricar a barra foi para Lenoir, a quen, en abril de 1799, lle facilitaron o valor calculado do novo metro e catro barras de platino puro, cos que debía construír catro barras dun metro cada unha. Das catro, escolleuse a máis próxima á lonxitude desexada (apenas desviada nun 0,001 %).

O 22 de xuño de 1799, nunha gran cerimonia, a barra de platino foi presentada ás asembleas lexislativas francesas. Ninguén se lembrou de explicar que a barra tiña algúns defectos que fixeron que retornase inmediatamente ao obradoiro de Lenoir, de onde non sairía ata tres meses despois.

O que seguiu foi a prédica da boa nova. Nos cinco anos anteriores á data, a Axencia de Pesos e Medidas levara a cabo unha política de comunicación pública que ten moi pouco que envexarlles ás modernas campañas de relacións públicas. Editou milleiros de panfletos. Prieur de la Côte d’Or deseñou gráficos de conversión para aqueles cidadáns que non sabían ler. Todos os editores comerciais deseñaron as súas propias guías e almanaques, que hoxe son pezas moi cotizadas nas librarías de antigüidades. Creáronse metros de mármore que foron situados nas paredes de grandes edificios da nación (un deles pode visitarse no 36 da rúa Vaugirard). A enorme necesidade de bastóns de metro fixo que a Axencia tivese de subcontratar empresas privadas, que fixeron o agosto coa historia. Secasí, cando en setembro de 1799 o metro se convertiu en obrigatorio (na rexión de París), a confusión foi tremenda. Tan tremenda e tan caracterizada pola resistencia da xente que o goberno tivo de enviar o exército ás Halles para embargar as antigas medidas. A oposición foi tan forte que mesmo Napoleón negouse a aprender o novo metro.

O metro non foi declarado a única medida para toda a nación ata o 4 de novembro de 1800, se ben o emprego das nomenclaturas compostas (decímetro, quilómetro) foi abolido.

Un dos grandes instigadores da ilegalización deses prefixos gregos que non lle gustaban á xente foi Napoleón. Regresado de Exipto, a Academia de Ciencias agasallouno cunha medalla conmemorativa feita co platino que sobrara de facer o metro. Dúas semanas despois de aceptar a medalla, o 18 de brumario, Napo deu un golpe de Estado. Tras triunfar, nomeou o seu antigo preceptor de matemáticas, Pierre-Simon de Laplace, ministro do Interior coa responsabilidade de implantar o sistema métrico. Dúas semanas despois, non obstante, substituíuno polo seu propio irmán.

[O seguinte artigo da serie é Breve historia do metro (XII): O pasamento de Méchain.]


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s