Breve historia do metro (XIII): A herdanza da expedición

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 13 de novembro de 2015 Breve historia del metro (13), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (XII): O pasamento de Méchain.]

Base du système métrique décimalO 8 de outubro de 1804 chegaron a París as novas do pasamento de Méchain. Algunhas semanas despois, o seu fillo Augustin, que estivera con el nas súas derradeiras horas (e de feito tivera un ataque de nervios cando morreu), chegou á capital. O primeiro que fixo foi ir ver a Delambre para lle dar os papeis do seu pai que tiña el. O resto envioullos a viúva por correo catro meses máis tarde.

En xaneiro de 1806, coincidindo no tempo coa publicación dos principais opúsculos obituarios sobre Méchain, publicouse tamén o primeiro volume da obra de Delambre Base du système métrique décimal, «Base do sistema métrico decimal», na que o autor mencionaba a Méchain como o primeiro e principal membro da expedición do meridiano. Secasí, meses antes da publicación, Delambre fixera unha descuberta. Por mor das presións do editor (que quería publicar o primeiro volume o antes posible), Delambre deixara para outro momento a análise a fondo dos papeis de Méchain. Cando puido facelo, como dicimos pouco antes da publicación, decatouse da discrepancia das medicións de latitude feitas en diferentes puntos de Barcelona. E non soamente iso: co seu experto ollo de astrónomo viu que nos papeis podía apreciarse un esforzo sistemático, por parte do autor das notas, para encubrir tal discrepancia a outros ollos que non fosen os seus (os de Méchain).

Como amigo, Delambre sentiuse traizoado. Pero o peor problema tíñao como científico. O metro xa fora definido e esculpido en platino. O metro xa existía de xeito definitivo: acaso Delambre tiña a obriga moral de informar de que, en parte, o dito metro se baseaba en cálculos erróneos?

Os papeis revelaban con claridade a agónica existencia de Méchain. Unha e outra vez, reutilizaba os datos e volvía presentalos, tentando facelos coincidir co que se esperaba que fosen. É moi significativo que as súas anotacións non estaban feitas nun libro, senón en páxinas soltas, o que agochaba unha certa vontade de facer desaparecer algún día algunhas partes do relato. De feito, nin Delambre nin nós podemos estar seguros de que Méchain non fixese observacións hoxe descoñecidas. Nalgúns casos, incluso había páxinas que foran claramente copiadas para facelas pasar polas anotacións orixinais, mentres estas desapareceran.

Delambre construíu un volume coherente con todos aqueles flashes inconexos, redactando as correspondentes notas que informaban da súa orixe. O 12 de agosto de 1807, na sala octogonal do Observatorio de París, Delambre presentoulles este inventario de documentación a tres testemuñas. Nunha das súas notas, Delambre xustificaba as edicións e subtraccións que fixera sobre os datos porque, segundo el, non afectaban ao cálculo do meridiano. Anos despois, en 1810, Delambre daría o derradeiro paso na documentación da súa misión, depositando no Observatorio a súa propia correspondencia con Méchain. Porén, cedeu esta correspondencia selada, coa instrución de que soamente fose aberta no caso de xurdiren dúbidas serias verbo dos resultados da misión do meridiano.

Emporiso, todo o problema das observacións de Méchain e o que agora sabía colocou a Delambre nunha situación de insatisfacción que acabou aflorando a medida que pasou o tempo e a misión do meridiano deixou de ser algo recente. Dez anos despois de que o metro fose oficialmente establecido, Delambre admitiu por fin que o progreso do coñecemento científico estaba erosionando a validez dos cálculos realizados no seu día. Chegou a suxerir o arredondamento da lonxitude do metro a 443,3 liñas, eliminando dous decimais nos cales, segundo a súa visión, estaba acumulado todo o ciscallo da misión do meridiano.

Dificilmente podemos imaxinar o enorme labor que realizou Delambre durante todos aqueles anos. Comezara a escribir en 1799, a causa das discusións da comisión internacional. En 1810 publicou o seu terceiro volume. E custoulle todos eses anos decatarse da verdade: que o erro é, en gran medida, connatural ao momento de coñecemento científico no que un se atopa cando o comete. Esta asunción, incluída no terceiro volume, está relacionada con cousas que Delambre aprendera xusto antes de escribilo.

Algúns anos despois da misión do meridiano, a reflexión científica chegou a decatarse de que a forma axeitada de enfrontarse á misión de Méchain e Delambre era supor que a Terra ten un grao de excentricidade na súa forma que fai que o mellor sexa tentar trazar a curva máis lóxica derivada das observacións e, a partir de aí, estudar como se afasta cada dato da dita curva.

Isto é, basicamente, o que Adrien-Marie Legendre e Carl Friedrich Gauss (independentemente) chamaron o método dos mínimos cadrados, unha das claves da actual estatística. E é, probablemente, o momento máxico no que a ciencia pasa, por dicilo así, de soñar coa inexistencia do erro a, simplemente, tentar comprendelo.

En 1805, mentres Delambre traballaba no primeiro volume da súa obra, Legendre decidiu aplicar o seu método aos datos da misión. Supuxo que o meridiano da Terra trazaba unha elipse e logo empregou o método dos mínimos cadrados para estudar a súa excentricidade. Achou que as desviacións eran tan grandes que non podían achacarse (como sempre temera Méchain) a erros na medición: tiñan de deberse á propia excentricidade do planeta.

A reivindicación de Méchain foi completada por un astrónomo francés, Jean-Nicolas Nicollet, quen, empregando entre outros o método dos mínimos cadrados, foi quen a distinguir nas observacións de Méchain os erros de observación dos erros sistemáticos, minimizando os primeiros.

Así pois, Méchain sufriu a loucura, a depresión e a manía persecutoria, padecendo psicoloxicamente nos derradeiros anos da súa vida como case non podemos imaxinar, pola soa razón de que a matemática se delongou apenas dez anos en chegar no seu acorro. Hai que estudar, rapaces; hai que estudar moito.

En 1803, Jean-Baptiste Delambre sufriu unha febre reumática que o converteu nun vello case inválido. Un ano despois, tras anos de relación en modo Juanito Valderrama e Dolores Abril, casou con Elisabeth de Pommard, a nai de quen era o seu asistente daquela. De feito, o neno Pommard, que tamén quería ser astrónomo, enrolouse na Escola Politécnica, pero deixouna axiña para adscribirse á burocracia financeira de Napoleón. Morreu aos 26 anos de idade en Nápoles.

Porén, a entendible tristura persoal combinouse en Delambre coa meirande fama científica. Era secretario permanente da Academia, sucedera a Lalande no Collège de France, era membro do Bureau des longitudes e tesoureiro da universidade parisiense. En 1809, cando Napoleón instituíu un premio ao mellor traballo científico da época, a Academia, por unanimidade, outorgoullo ao traballo de Delambre no apartado de ciencia aplicada. Con este recoñecemento armouse unha boa. A familia de Méchain protestou por non ser parte do premio; a Academia, con esa maneira que teñen os científicos de seren crueis cos colegas cando lles apetece (porque falamos moito dos premios literarios, a verdade, pero os científicos son do peor), no canto de simplemente aceptar o feito, emitiu un ditame no que lembraba que Delambre medira 89 dos 115 triángulos do proxecto, amais de mellorar os métodos xeodésicos e reelaborar todos os datos de Méchain. Delambre acabou retirando a obra do concurso por mor do conflito de intereses.

Dous anos despois, veu o inesperado: a caída do metro.

Nos novos tempos franceses, que revisaban o período revolucionario cunha indubidable vontade de cambio, moitas das medidas daquela era foron atacadas. A primeira delas, a división do tempo. E non debe estrañarnos, porque, malia o que pensaran os revolucionarios coa súa candidez un pouco boubexa, a xente nunca se afixera a aquel calendario baseado nas fases das estacións, moito menos á semana de dez días. De feito, a xente seguía celebrando o Aninovo no mesmo punto no que o fan hoxe. A ambición napoleónica de manter boas relacións co papado fixo o resto: tras a medianoite do 10 de nivoso do ano xiv, volveu ser o 1 de xaneiro, neste caso de 1806.

O seguinte foi o sistema métrico. En 1805 os científicos da Academia fixeron canto puideron por conservalo, e en 1810, cando o sistema foi atacado novamente, tentaron convencer a Napoleón de que en realidade, agora que tiña o control sobre media Europa era o mellor momento para espallar o sistema. Pero Napoleón tiña outra visión, e nin sequera a proposta de renomear o sistema métrico para chamalo napoleónico fixo que cambiase de opinión.

O xeneral estaba preparando a súa invasión de Rusia e, por esta razón, quería paz na casa. O 12 de febreiro de 1812, Francia adoptou as «medidas usuais», un sistema baseado na barra de platino pero máis próximo ás medidas tradicionais. O sistema decimal seguiría ensinándose nas escolas, pero estaba ferido de morte. O certo é que este sistema de medidas non foi recibido fóra de Francia de xeito diferente a como o sería o decimal. Para os habitantes dos países invadidos, as medidas tradicionais francesas eran tan estrañas coma as métricas.

Coa caída de Napoleón, Delambre perdeu unha boa parte dos seus privilexios e un 75 % do seu salario. Secasí, Luís XVIII conservoulle o cargo de secretario perpetuo da Academia, amais do seu posto no Collège de France e no Bureau des longitudes. Establecido no 10 da rúa Dragon como un velliño respectable, dedicou os derradeiros anos da súa vida a escribir unha Historia da astronomía.

Estamos xa en 1819. O ano do grande escándalo científico-funerario orixinado polo xesto de Suecia de enviar a Francia a suposta caveira de Descartes, o que fixo que moitos se preguntasen quen era entón o que estivera soterrado no Panteón e fora movido recentemente á igrexa de Saint-Germain-des-Prés. Aquel ano, Delambre probablemente sentiu que ía morrer, pois que comezou a facer preparativos para iso. Por exemplo, queimou a meirande parte dos seus papeis persoais. Así mesmo, escribiu unha autobiografía onde tentaba contar a verdade verbo da misión do meridiano. Como xa dixemos, arquivou no Observatorio tanto as observacións desta misión como a súa correspondencia con Méchain (esta última baixo chave). Morreu na casa ás 10 da noite do 19 de agosto de 1822.

Histoire de l'astronomie moderne

Tras a morte de Delambre, quedaba por publicar o derradeiro volume da súa Historia da astronomía, o tomo dedicado ao século xviii. O vello Delambre dixéralles aos seus amigos que naquel tomo contaría «toda a verdade» da misión do meridiano. Dicía que quería lavar a súa conciencia e que por iso soamente se refería no libro a astrónomos xa mortos. Incluído el, pois encargáralle ao seu testamenteiro científico, Claude-Louis Mathieu, a publicación do tomo tras a súa morte.

O que Delambre di de Méchain nese tomo e o que dixera 17 anos antes na súa oración fúnebre non se parecen en case nada. Pasara demasiado tempo, durante o cal Delambre aprendera demasiadas cousas. Con esa capacidade para o rancor que, como digo, só teñen os homes de ciencia cando discuten entre eles os seus méritos, Delambre retrotraíase ata os mesmos comezos da carreira de Méchain como astrónomo. Incluso negaba a historia de que tivera de vender o seu telescopio a Lalande para pagar as débedas do seu pai (e menciono isto porque, a verdade, non sei que necesidade había de facer este desmentido décadas despois de producirse a suposta venta; vese que a crueldade dun científico resentido non ten límites).

Delambre seguía negándolle a Méchain calquera calidade como innovador, aseverando que todas as fórmulas que empregara nas medicións eran súas. Nunha vinganza moi sutil, o libro desfaise en gabanzas a Tranchot, e Delambre non podía esquecer cando o escribiu que se estaba referindo á persoa máis odiada polo seu colega.

Por suposto, o libro de Delambre ocupábase da discrepancia barcelonesa, quitándolle importancia. Ademais, engadía outros datos nunca contados sobre o final da misión: que a muller de Méchain tivera de obrigalo a rematar as medicións, que Méchain esixira a dirección do Observatorio para tornar a París etcétera. Iso si: despois admitía (iso tamén é moi propio dos científicos, que pasan o día apertando mans nas que antes cuspiron, mentres sorrín) que Méchain, esa persoa da que dicía nas páxinas anteriores que era un ladrón, un científico falto de brillantez, un chantaxista, era «un home admirable desde todos os puntos de vista». E, por suposto, afirmaba que todos os erros e problemas na misión do meridiano non comprometían o cálculo do metro.

As cartas entre Delambre e Méchain non foron abertas ata 1912. Naquela época, xa non ofrecían moitos alicientes para os investigadores. Sen dúbida, iso é o que procuraba o home que as doou.


Este artigo e mais a súa tradución están publicados baixo licenza CC BY-NC-ND 3.0.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s