Breve historia da cristalografía (XIII): Fiat Pasteur

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 6 de febreiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XIII) fiat Pasteur, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XII): In vino veritas.]

louis_pasteur_en_1857

Cando o novísimo doutor Louis Pasteur, naquel momento profesor do instituto de ensino secundario de Dijon, se enfrontou ao seu primeiro proxecto de investigación en solitario, pensou que o primeiro que precisaba era unha fonda preparación en cristalografía práctica. Decidiu que o mellor que podía facer era estudar sistematicamente as formas cristalinas, repetir todas as medicións e comparar os seus resultados cos que xa foran publicados. Un dos estudos cristalográficos que decidiu repetir foi o de 1841 de Frédéric Hervé de la Provostaye.

Seguir lendo

Advertisements

Breve historia da cristalografía (XII): In vino veritas

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 30 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XII) in vino veritas, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XI): Asimetrías e xogos de luz.]

in-vino-veritas1

Consonte a mitoloxía grega, foi o mismísimo deus Dionisio quen descendeu do monte Olimpo para ensinar aos homes a fabricar viño. Segundo a arqueoloxía moderna, ese descenso, de existir, tería lugar en Asia Menor (o que hoxe é o leste de Turquía) hai uns 7000 anos. Xunto coa arte do viño, Dionisio doou outro agasallo que pasou moito tempo sen ser recoñecido como tal, o tártaro, que se atopa no fondo de, daquela, as ánforas e, hoxe, as barricas de viño.

Tanto Lucrecio como Plinio o Vello estaban familiarizados co tártaro. O que hoxe sabemos que é bitartarato de potasio (formalmente hidroxenotartarato de potasio) describíase como de sabor agre e que ardía cunha chama de cor púrpura, amais de proporcionar receitas para unha ducia de remedios que o contiñan.

Estudouse con máis detalle na Idade Media. O alquimista persa Abu Mūsa Ŷābir ibn Hayyan (coñecido en Europa como Geber) foi o primeiro que deixou constancia por escrito, arredor do ano 800, de que o tártaro é un sal e illou o ácido tartárico (e outra boa cantidade de compostos orgánicos, pero esa é outra historia), se ben non con demasiada pureza. Houbo que agardar ata 1769 para obter o ácido tartárico quimicamente puro, cousa que logrou Carl Wilhelm Scheele (á vez que outra boa cantidade de compostos orgánicos). O composto empregábase na fabricación de cosméticos e remedios naturais, como o sal de La Rochelle ou o tártaro emético, polo que moitas adegas se converteron, de facto, en fábricas de ácido tartárico.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (XI): Asimetrías e xogos de luz

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 23 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XI) asimetrías y juegos de luz, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (X): Maxia viquinga.]

palacio-de-luxemburgo

Nun serán de 1808 un veterano da expedición a Exipto entretíñase paseando polo Xardín de Luxemburgo, que desde 1791 era, coma o palacio co mesmo nome, «propiedade nacional». Levaba no peto un cristal de espato de Islandia co que se distraía de cando en vez, observando obxectos a través del. Nun momento dado, ocorreu algo curioso: mentres observaba a luz reflectida nos vidros do palacio decatouse de que, no canto de ver dúas imaxes igualmente brillantes, aparecía unha moito máis brillante ca a outra. Como diría despois Pasteur, a sorte favorece a mente preparada; Étienne Louis Malus deduciu que o efecto tiña que estar relacionado co feito de que a luz fose reflectida. A luz, concluíu, polarizábase ao se reflectir.

Seguir lendo

A agricultura ecolóxica non salvará o planeta

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 18 de xaneiro de 2017 La agricultura ecológica no salvará el planeta, de J. M. Mulet, que pode lerse nesta ligazón.]

Hai un tempo, El País publicou un artigo no cal varios científicos, entre os que me inclúo, cuestionaban o papel da agricultura ecolóxica no respecto do medio. Calquera que consuma ecolóxico decatarase dos elevados prezos. Ese sobreprezo débese á caída da produción e, se tes menos produción no mesmo solo, o impacto ambiental dispárase, por moito que enterrases cornos enchidos de esterco ou soamente empregases fertilizantes naturais. A revista New Scientist tamén publicou recentemente un artigo verbo deste tema e algúns xa levabamos tempo dicíndoo.

Este artigo xa levantou as iradas críticas do mundiño agroecolóxico, que semella que aquilo de «paz e amor» o deixan a unha banda á hora de protexer o mercado, incluída unha queixa que foi atendida pola defensora do lector. Entre os numerosos artigos que tentaron desmentir o artigo de El País chamoume a atención un publicado no blog Planeta futuro da propia web de El País, dentro da sección Alterconsumismo sobre comercio xusto. A resposta está escrita por dous membros da xunta directiva da Sociedade Española de Agricultura Ecolóxica (Sociedad Española de Agricultura Ecológica), o que xa fai dubidar da fiabilidade dos seus argumentos. Por que digo tal? Moi sinxelo: se investigamos a composición da xunta directiva atoparemos que o vicepresidente segundo é Carmelo García Romero, que se presenta como:

Doutor en Veterinaria e Académico. Corpo Nacional Veterinario. Real Academia de Ciencias Veterinarias, Experto en Gandaría Ecolóxica. Saúde e Benestar. Medicina Holística Veterinaria. Homeopatía e Fitoterapia. Sociedade Española de Agricultura Ecolóxica (SEAE). Asociación para o Desenvolvemento da Gandaría Ecolóxica (ADGE). Asociación de Periodistas Agrarios de España (APAE).

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (X): Maxia viquinga

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 16 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (X) magia vikinga, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (IX): Isomería e compostos orgánicos.]

vikingos

Os viquingos foron, probablemente, os mellores mariños da Idade Media. Os seus barcos non só navegaron polas augas do mar do Norte ou do Atlántico Norte, senón tamén do Mediterráneo e do mar Negro. Os séculos ix e x foron os séculos viquingos por excelencia: chegaron a tomar Sevilla, Santiago de Compostela ou Pamplona, como cidades coñecidas. Pero as súas xestas polas costas do que hoxe é a península Escandinava, o Reino Unido, os Países Baixos, Bélxica, Francia, a península Ibérica, Italia, a península Balcánica, Bulgaria, Romanía, Ucraína ou Rusia non ilustran dabondo a súa capacidade mariñeira.

expansion-vikinga

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (IX): Isomería e compostos orgánicos

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 9 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (IX) isomería y compuestos orgánicos, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (VIII): Morfismos químicos.]

640px-dbp_1982_1148_friedrich_wohler

En 1823 Leopold Gmelin, profesor na Universidade de Heidelberg (Universität Heidelberg), moveu os seus contactos para que a un sobresaínte alumno seu que acababa de licenciarse en medicina o admitisen como estudante no laboratorio de Estocolmo do químico vivo máis importante da época: Jöns Jacob Berzelius. Alí Friedrich Wöhler, que así se chamaba o médico, atopou con sorpresa que Berzelius non era partidario das instrucións sistemáticas, senón que prefería orientar os seus estudantes na investigación dos temas que estes escolleran libremente. Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (VIII): Morfismos químicos

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 2 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (VIII) Morfismos químicos, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (VII): Moléculas, superfluidades e contaminacións.]

calcita

A últimos do século xviii Martin Heinrich Klaproth continuou o traballo onde Dolomieu o deixara. Klaproth identificou tres formas cristalográficas diferentes de carbonato cálcico: calcita, aragonita e vaterita. Publicou as diferenzas detalladas entre estes tres minerais en Beiträge zur chemischen Kenntniss der Mineralkörper, obra en cinco volumes publicada entre 1795 e 1810. Haüy mostrouse moi interesado nesta descuberta, pero desconcertábao a aragonita: a diferenza da calcita, non formaba romboedros ao crebar.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (VII): Moléculas, superfluidades e contaminacións

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 26 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (VII) Moléculas, superfluidades y contaminaciones, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (VI): O crego rompecristais.]

moleculas-integrantes

A teoría de Haüy introduciu na cristalografía un concepto fundamental: o da periodicidade. Nos primeiros estudos sobre o empaquetado de esferas a periodicidade estaba implícita, pero foi Haüy quen fixo énfase neste punto. De Haüy en diante os cristais comezaron a considerarse agregados de materia onde esta se repite periodicamente. Esta visión mantívose inalterada ata a descuberta dos cuasicristais na década de 1980, e segue sendo correcta na inmensa maioría dos casos.

Máis interesante é que, desde un punto de vista puramente químico, afirmar que un cristal é unha ordenación periódica tridimensional de unidades poliédricas implica que cada unidade ten de ter a mesma composición química ca o conxunto e, se esta unidade é realmente a máis pequena, representa unha «molécula» do composto. Haüy era plenamente consciente disto. Así, no seu Essai d’une théorie sur la structure des cristaux (1784), ás unidades constituíntes fundamentais chamáballes molécules intégrantes. O seu emprego da palabra «molécula» para se referir a un grupo de átomos conectados está na mesma liña do uso que se facía desta palabra desde mediados do século xvii, cando Pierre Gassendi a empregou en Syntagma philosophiae Epicuri (1646).

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (VI): O crego rompecristais

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 19 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (VI) El cura rompecristales, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (V): Cristais de neve, Frankenheim ou o novo Euclides.]

rene-just-hauy-el-cura-rompecristales

Durante a década de 1770 o novísimo crego René Just Haüy adoitaba pasar unha boa parte do seu tempo no xardín botánico de París. Había tempo que se interesaba na ciencia e decidira que ía estudar botánica. Co gallo de avanzar nos seus estudos mercou un exemplar do Systema naturæ de Linné. Pouco despois comezou a desatender os seus asuntos botánicos e a asistir ao curso sobre mineraloxía que impartía Louis Jean-Marie D’Aubenton. Cando concluíu o curso, Haüy dedicaríase só aos minerais.

calcita

Se houbésemos de crer a Georges Cuvier, o primeiro achado de Haüy debeuse á serendipia. En 1780, mentres observaba un fermoso agregado de grandes cristais prismáticos de calcita, un dos prismas rompeu, caeu ao chan e esnaquizouse. Sorprendentemente, todos os anacos tiñan a mesma forma, non prismática, senón romboédrica coma o espato de Islandia, outra variedade de calcita. Este feito ocorrería na historia centenares de veces pero, como diría despois Pasteur, «o azar favorece a mente preparada». Haüy correu ao seu estudio, colleu un grande escalenoedro de calcita e, sen dubidalo, arreoulle unha martelada: os fragmentos eran todos romboédricos. Haüy acadou a conclusión de que todos os cristais de calcita, independentemente do seu hábito (aspecto xeométrico) externo, están compostos de «moléculas» romboédricas. Non nos resistimos ao xogo de palabras facilón; Haüy, como abade, coñecía ben o tema: o hábito non fai ao frade, neste caso, ao cristal.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (V): Cristais de neve, Frankenheim ou o novo Euclides

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 12 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (V) Copos de nieve, Frankenheim o el nuevo Euclides, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (IV): Átomos e balas de canón.]

Viamos na entrega anterior desta serie que Kepler mantivera unha correspondencia moi interesante con Thomas Harriot e que, no transcurso desta, Harriot lle mencionara a Kepler o problema do empaquetado de esferas. Diciamos tamén que Kepler chegou decontado á conxectura que leva o seu nome.

8629790711_eef26cd72b_z
Fonte: Alexey Kljatov

Como parte deste proceso, Kepler decatouse de que o empaquetado compacto de esferas nunha soa capa daba lugar a estruturas hexagonais que evocan un panal de abellas. Isto levouno a cuestionarse (e a buscar unha resposta satisfactoria) sobre a forma hexagonal dos cristais de neve no seu tratado de 1611 Strena seu de nive sexangula («Un cristal de neve hexagonal»). Isto xa era bastante excepcional, pois daquela non era común o coñecemento sobre a forma dos cristais de neve.

Olaus Magnus Historia om de nordiska folken

Seguir lendo