Aberracións intelectuais

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 3 de novembro de 2016 Aberraciones intelectuales, de Luis Alfonso Gámez, que pode lerse nesta ligazón.]

bruno-latour
Bruno Latour.

Tom Wolfe, pai do novo xornalismo e novelista, cre que «a teoría da evolución é un mito». Dío nas entrevistas nas que promove o seu libro The Kingdom of Speech («O reino da fala»), que saíu á venda en agosto nos Estados Unidos. Sostén que non hai probas da teoría de Charles Darwin e Alfred Russel Wallace, que «non é comprobable. A evolución significa que non podes ver o que sucederá a menos que vaias vivir durante sete millóns de anos, non se pode explicar, é totalmente imposible», afirmou en El Mundo.

«É un inculto, un ignorante integral. Fala do que non sabe. Só fai falta ir á Wikipedia para ver que o que di non ten base ningunha. Hai 160 anos de probas paleontolóxicas, xenéticas e experimentais da evolución», sentencia o biólogo Juan Ignacio Pérez Iglesias. Para o titular da Cátedra de Cultura Científica da Universidade do País Vasco (Universidad del País Vasco – Euskal Herriko Unibertsitatea), se non se ridiculiza a Wolfe é porque «é un gurú do mundo das letras, no cal, polo visto, permítese ser un ignorante en ciencia e opinar de ciencia. É o típico fenómeno posmoderno: considérase normal que xente non ten nin idea de algo opine dese algo e, ademais, non se cuestiona o que di. O caso de Wolfe é descarado. O único que busca é vender moitos libros e ganar cartos.» Calquera que sexa a causa, Wolfe non é máis ca o último dunha longa listaxe de pensadores que sosteñen todo tipo de gaitadas. Está ben acompañado no olimpo do disparate.
Seguir lendo

Advertisements

Unha breve e incerta historia do escepticismo (V): O xenio maligno de Descartes

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 14 de setembro de 2015 Skepticism, a short uncertain story (5): Descartes’ evil daemon, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (IV): O renacemento do escepticismo.]

header31

Ademais do descubrimento de América, o principal factor histórico da Idade Moderna europea foi probablemente a Reforma protestante. Como vimos no artigo anterior, o debate entre as diferentes denominacións cristiás foi o caldo de cultivo perfecto para pór de novo en voga os argumentos, recentemente redescubertos, dos antigos escépticos gregos (se ben, na práctica, durante 150 anos, este «debate» foi asunto de armas e guerras), e a principal vítima desta polémica foi, precisamente, a visión escolástica aristotélica da «ciencia» (aínda indistinguible da «metafísica» ou a «filosofía») que se desenvolvera na Idade Media para apoiar a cosmovisión cristiá. Porén, a fe cristiá sobreviviu case intacta a estes debates da modernidade temperá, quitando o feito de que, cando rematou a guerra dos Trinta Anos, os máis dos «intelectuais» xa tiñan máis ou menos claro que os dogmas relixiosos non poden basearse na razón, senón que proveñen da fe (secasí, a razón aínda tiña un papel importante para manter a coherencia interna dos dogmas e evitar contradicións demasiado palpables entre eles e o savoir cotián). A mediados do século xvii, non obstante, a fe (cristiá) aínda se consideraba unha fonte lexítima de «coñecemento», mentres a metafísica aristotélica sufrira golpes tan letais que xa se vira recluída nos poeirentos andeis dos despachos de historia da filosofía e nos escuros corredores das facultades de teoloxía. Nunca volveu acadar a categoría de fundamento sólido da investigación e do coñecemento científico agás, se cadra, no caso da bioloxía, onde seguiu con vida un par de séculos máis.

Seguir lendo

Como chegou a ciencia a falar soamente inglés?

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 4 de febreiro de 2015 How did science come to speak only English?, de Michael D. Gordin, que pode lerse nesta ligazón.]

Congreso de Solvay 1927
Fotografía dos asistentes ao Congreso de Solvay de 1927. [Fotografía de Benjamin Couprie colorada por Sanna Dullaway]
If you can read this sentence, you can talk with a scientist. Se podes ler a frase anterior, podes falar cun científico. Non dos detalles da súa investigación, se cadra, pero polo menos compartiriades unha linguaxe común. Unha esmagadora maioría da comunicación das ciencias naturais na actualidade (física, química, bioloxía, xeoloxía) ten lugar en inglés; na imprenta e nos congresos, no correo electrónico e nas conferencias por Skype. Pode comprobarse deambulando polos corredores de calquera instalación de investigación, desde Kuala Lumpur ata Montevideo ou Haifa. A ciencia contemporánea é anglófona.

O que é máis importante, a ciencia contemporánea é monolingüe: todo o mundo emprega o inglés case ata o punto de excluír as demais linguas. Hai un século, a meirande parte dos investigadores occidentais sabían algo de inglés, pero tamén escribían, lían e falaban francés e alemán e, ás veces, outras linguas «menores» como o emerxente ruso ou o xa decadente italiano.

O antigo carácter políglota da ciencia moderna pode semellar sorprendente. É moito máis eficiente ter unha soa lingua, non si? Canto tempo se perdería tendo de aprender tres idiomas para sintetizar derivados do benceno! Se todos empregamos a mesma lingua, hai menos friccións causadas pola tradución (como, por exemplo, discusións de prioridade sobre quen inventou que en primeiro lugar, cando os resultados aparecen en idiomas diferentes) e menos gasto en pedagoxía. Consonte este punto de vista, a ciencia contemporánea avanza á velocidade que o fai precisamente porque estamos a centrarnos «na ciencia» e non en parvadas como o idioma.

Seguir lendo

Unha breve e incerta historia do escepticismo (IV): O renacemento do escepticismo

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 31 de agosto de 2015 Skepticism, a short uncertain story (4): the renaissance of skepticism, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (III): Dúbidas medievais.]

port_dom-563x640

Como vimos na entrada anterior desta serie, o escepticismo tivo un papel bastante pouco importante durante o desenvolvemento da filosofía medieval, talvez a excepción da interesante posibilidade de considerar escéptico a Pseudo-Dionisio no que concirne ao coñecemento da natureza de Deus (non no que concirne á súa existencia, por suposto… agás que «existir» sexa unha das características dubidosas pertencentes á natureza de algo). Para todos os grandes teólogos medievais, o escepticismo converteuse nunha especie de «home de palla» que se sentían obrigados a «refutar» nalgún punto dos seus longos e elaborados escritos.

As cousas comezaron a cambiar de xeito substancial cara á fin da Idade Media, co redescubrimento dos textos de Sexto Empírico e outras fontes sobre o escepticismo antigo. Pero, se o rexurdimento dos argumentos escépticos arredor do século xvi ten unha grande importancia, non é por unha mera cuestión filolóxica, senón polo poder que aqueles argumentos estaban destinados a ter nas enormes transformacións sociais e culturais que as sociedades occidentais comezaban a experimentar. O escepticismo moderno tivo tres tradicións principais como obxectivos: a tradición da ciencia e a tradición da relixión, por unha banda, e as «tradicións», digamos, das ideas e cultura populares, pola outra banda.

Seguir lendo

Galileo vs. Igrexa Católica redux (IV): Venus

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 17 de setembro de 2013 Galileo vs. Iglesia Católica redux (IV): Venus, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Galileo vs. Igrexa Católica redux (III): Observacións.]

Todos estamos familiarizados co feito de que a Lúa ten fases. O que quizais non sexa tan coñecido é que o planeta Venus, observado desde a superficie terrestre, tamén as ten. Venus, a simple vista, sempre aparece próximo ao Sol e é visible ao atardecer e ao amencer como un punto de luz brillante preto do horizonte. Ata que Galileo informou da existencia de fases en Venus tras observalo co telescopio, Venus aparecía tan só como un punto de luz errante, un planeta máis. A existencia de fases en Venus, algo que podía comprobar por si mesmo calquera que dispuxese dun telescopio, supuxo o principal reto ao realismo da visión tolemaica do Universo. Porén, aínda que supuxese un reto (case insuperable) para Tolomeo, non foi o golpe definitivo ao xeocentrismo que moitos queren ver.

A comprensión do fenómeno é fundamental para podermos considerar as posteriores discusións entre Galileo e a Igrexa católica adecuadamente, polo que dedicaremos esta anotación a tentar explicalo. Introduciremos tamén, moi brevemente, un concepto que incomoda moitos científicos e ao que lle dedicaremos unha anotación específica máis adiante: a tese de Duhem–Quine.

venus-july-2010-january-2012

Venus, como pode apreciarse na imaxe, non só ten fases: tamén varía o seu tamaño aparente dependendo da fase na que se atope. Para apreciarmos a importancia deste dato, fixémonos primeiro en algo moito máis coñecido, as fases da Lúa, e logo iremos a Venus.

Seguir lendo

Unha breve e incerta historia do escepticismo (III): Dúbidas medievais

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 3 de xuño de 2015 Skepticism, a short uncertain story (3): medieval doubts, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (II): Os pirrónicos.]

christofsaintjohnofthecross-dali-356x640

Quizais non sabías que o filósofo máis influente da Alta Idade Media non existiu realmente. Este paradoxo à la Zenón explícase porque os escritos deste filósofo selle atribuíron a unha persoa diferente, moito máis autoritaria; polo tanto, despois de que esta confusión fose descuberta uns mil anos máis tarde polo humanista Lorenzo Valla e outros, resultou que basicamente todos os filósofos (ou seica mellor teólogos) medievais estiveran citando e discutindo o traballo de alguén que non era quen eles crían. Como non temos nin idea da identidade do autor real deses libros, a historia deixou gravado o nome do falso autor na tradición filosófica, así que non te sorprendas se atopas unha referencia a un tal «Pseudo-Dionisio Areopaxita».

Seguir lendo

Unha breve e incerta historia do escepticismo (II): Os pirrónicos

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 11 de maio de 2015 Skepticism, a short uncertain story (2): the Pyrrhonians, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Unha breve e incerta historia do escepticismo (I): A orixe.]

pyrrho

Rematamos o primeiro artigo desta serie presentando o home que, talvez, é o primeiro filósofo propiamente escéptico, Gorxias de Leontini, quen, como xa vimos, propuxo:

  1. que o ser non é (ou «nada existe»);
  2. que, se o ser existise, non poderiamos sabelo, e
  3. que, se puidésemos saber algo, non poderiamos dicilo.

Porén, esta postura apenas é máis «escéptica» ca a dun estrito contemporáneo de Gorxias que se volveu moitísimo máis famoso: o ateniense Sócrates (470–399 a. de C. aprox.), mestre de Platón (e moitos máis) e cuxa tese principal é, como seguramente lembrarás, que «só sei unha cousa: que nada sei».

Seguir lendo

Unha breve e incerta historia do escepticismo (I): A orixe

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 15 de abril de 2015 Skepticism, a short uncertain story (1): The origins, de Jesús Zamora Bonilla, que pode lerse nesta ligazón.]

Nós os filósofos adoitamos ser máis escépticos ca a persoa media (aínda que, se coñeces unha chisca das teorías dalgúns filósofos, comprendería que tomases a miña aseveración cun pouco de escepticismo). Porén, nesta serie de artigos faremos unha breve visita a algúns dos autores máis engaiolantes da historia da filosofía: os escépticos de verdade. Non falarei das teorías de todos os filósofos escépticos, nin tan só das da maioría deles, senón soamente das daqueles que considero máis importantes e, nos derradeiros artigos, aqueles que teñen máis que dicir sobre a filosofía da ciencia.

skepticism

Seguir lendo

O final da ciencia

[Esta é unha tradución do artigo orixinal de 27 de decembro de 2015 El final de la ciencia, de Juan Ignacio Pérez, que pode lerse nesta ligazón.]

Nos últimos anos proliferaron as especulacións no sentido de que á ciencia xa lle queda pouco por descubrir. Refírense a aspectos fundamentais da natureza, por suposto, xa que mesmo os que sosteñen que nos atopamos moi preto da fin da ciencia recoñecen que queda unha multitude de cuestións de detalle e aspectos aplicados por desentrañar.

el-final-de-la-ciencia Seguir lendo