Breve historia do metro (V): Nunha Cataluña en guerra

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 23 de outubro de 2015 Breve historia del metro (5), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (IV): O despedimento de Delambre.]

Mentres Jean-Baptiste Delambre se atopaba, ao seu pesar, inmerso dentro dos feitos da revolución e guerra francesas, Pierre François Méchain atopábase, se non na lúa de Valencia, ao menos si na de Barcelona. Efectivamente, o segundo dos membros da expedición do meridiano sabía moi pouco, na cidade condal, sobre o que estaba a pasar no seu país. A carta máis recente que recibira era de marzo de 1793; consecuentemente, do ocurrido desde aquel momento tiña informacións moi parciais.

Catedral de Barcelona

Méchain convaleceu en cama uns dous meses tras o seu accidente nas aforas da cidade. Pasado ese tempo, cando chegou a primavera e o bo clima, ergo achegábase o solsticio de verán, comezou a esixirlle á súa xente que o sacasen á terraza da Fontana de Oro, onde o instalaron no medio dunha morea de almofadas e co círculo de Borda.

A ambición do francés era medir a oblicuidade da Terra ou, dito doutro xeito, o ángulo da Terra sobre o plano da súa órbita arredor do Sol. Cumpría seguir o Sol ata que acadase a súa máxima altitude. Nese momento, Méchain orientaba os telescopios do círculo e Tranchot encargábase de xiralo. Era un esforzo moi duro para Méchain. A ferida afectaba gravemente a mobilidade do seu brazo dereito, polo que, sendo destro, debía realizar todas as medicións co esquerdo.

Seguir lendo

Advertisements

Breve historia da cristalografía (XV): O século de Bragg

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 20 de febreiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (y XV) el siglo de Bragg, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XIV): Xeración X.]

william-lawrence-bragg

Na conferencia que impartiu Thomson perante a Sociedade Filosófica de Cambridge (Cambridge Philosophical Society) o 11 de novembro de 1912, na que presentaba as propostas de W. Lawrence Bragg, estivo presente o físico Charles T. R. Wilson (que se faría famoso polas súas cámaras de néboa para localizar raios cósmicos e outras partículas, polas que lle concederon o premio Nobel en 1927). Na quenda de preguntas Wilson suxeriu que os raios X tamén deberían reflectirse nas caras externas dos cristais, sempre que as ditas caras fosen lisas dabondo.

A idea tiña sentido, polo que Lawrence realizou inmediatamente unha serie de experimentos nas caras de exfoliación da mica, pois supúñase que esta debía de ser moi plana mesmo na escala atómica. Lawrence puido fotografar esta reflexión e en decembro, isto é, pouco máis dun mes despois da suxestión de Wilson, aparecía en Nature o seu The Specular Reflexion of X-Rays.

Seguir lendo

Breve historia do metro (IV): O despedimento de Delambre

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 23 de setembro de 2015 Breve historia del metro (4), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (III): A impaciencia dos franceses.]

Hôtel de Ville

Un síntoma ben claro da situación na que se atopaba aquela Francia da Revolución é que, ao menos en principio, o consello municipal de París rexeitou a petición de Delambre para continuar o seu periplo triangulador. O goberno da cidade, dominado naquel momento polos sans-culottes, contemplaba a Academia como unha institución elitista de señoritos, a «casta», e por iso espeliuse para deixala co cu ao aire. Cando Delambre repetiu o seu pedimento, esta vez avalado polas persoas axeitadas, pasou a votación, o que demostra a solidez das ideas que provocaran a votación contraria apenas uns días antes.

Delambre, unha vez fóra da cidade e (iso si) parando en cada aldea para amosar os seus papeis e deixar clara a súa misión, decidira, esta vez, renunciar á estratexia de irradiar o seu traballo desde París. No canto diso, comezaríao desde o principio, isto é, desde Dunkerque. Cando chegou ao lugar, as próximas terras chás de Flandres estaban en guerra e os inimigos de Francia avanzaban. Consecuentemente, Delambre tentou apresurarse e facer as súas medicións a fume de carozo, antes de que a cidade puidese caer noutras mans. Puido avanzar rapidamente, segundo os seus propios escritos, grazas a un dos sacerdotes da igrexa local apelidado García; de aquí pode colixirse facilmente que era descendente de españois, aínda que probablemente moi afastado, pois era unha familia que aseguraba levar tres séculos en Dunkerque.

Superada a etapa dunkerquiana, Delambre avanzou cara ao sur, con rumbo á rexión máis erótica de Europa: Picardía. Avanzou moi rapidamente, aproveitando as mellores condicións do verán para a triangulación, e a mediados de xullo xa completara tres triángulos. Ese mes, Lefrançois abandonou o equipo para ir a París porque a súa dona (filla de Lalande) estaba a piques de parir. De feito, o 27 de xullo deu a luz unha nena e chamárona Urania (é doado deducir que, se a rapaza nacese hoxe, chamaríana Supercorda ou Materiaescura), se ben o bautizo quedou pendente ata que Delambre puidese apadriñala. A verdade é que Lefrançois nunca regresou á misión. O 8 de agosto de 1793, antes de que lle dese tempo, a Academia foi abolida e el quedou traballando co seu sogro.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (XIV): Xeración X

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 13 de febreiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XIV) generación X, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XIII): Fiat Pasteur.]

zns

No discurso que deu co motivo do aniversario da Sociedade de Física de Berlín (Physikalische Gesellschaft zu Berlin) a empezos de 1896, o seu presidente non se amosou moi ilusionado co futuro desta ciencia. Pouco despois, cando coñeceu a descuberta que realizara Wilhelm Röntgen (naquel momento na Universidade de Würzburg, Universität Würzburg) o 8 de novembro do ano anterior e que publicara o 28 de decembro, cando o seu discurso xa estaba listo, amosou a súa ledicia porque este descubrimento supuña que «os segundos cincuenta anos desta institución comezaran tan brillantemente coma os primeiros».

A súa reacción foi representativa: desde o momento no que os científicos comezaron a ter novas do descubrimento dos raios X, souberon que estaban perante un tónico revitalizador dunha ciencia envellecida: supuña un reto para a teoría, incitaba a realizar novos experimentos, causou sensación no público xeral e, de súpeto, dáballes aos médicos unha nova ferramenta diagnóstica incriblemente potente. De feito houbo un tempo, ata que os médicos dispuxeron dos seus propios aparellos, no que a xente que tragaba un alfinete ou recibía unha perdigonada derivábase aos laboratorios de física para localizar estes obxectos.

Seguir lendo

Breve historia do metro (III): A impaciencia dos franceses

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 21 de setembro de 2015 Breve historia del metro (3), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (II): As primeiras tribulacións de Méchain.]

O doutor Salvà e mais o seu servente levaron un exánime Méchain a unha casa próxima. Alí o doutor residente (un dos mellores de Barcelona, por certo) logrou recuperar o seu pulso, se ben non a súa consciencia. Moi preocupados pola súa supervivencia, cargárono nun carro e levárono a Barcelona para o pór en mans do doutor Sarpons, naqueles momentos recoñecido como o mellor cirurxián da cidade. A orella dereita de Méchain sangraba abundantemente e incluso aquel experto cirurxián estaba seguro de que non sobreviviría á noite. Os médicos decidiron sangrar aínda máis o doente (tentaban evitar a formación de coágulos no cerebro, semella) e deixar o tratamento das feridas traumatolóxicas para o día seguinte, evitándolle estrés ao corpo.

Méchain amenceu o día seguinte respirando pero aínda sen espertar. Toda a parte dereita do seu torso estaba afundida. Crebáranselle as costelas e mais a clavícula. Vendárono coma unha momia. Tres días despois a febre comezou a remitir e recobrou a consciencia.

Tampouco tiña présa o francés para se recuperar. Evidentemente, cando comezou a guerra, estivo a piques de ser expulsado e, se non tivese pendente o informe para os españois, probablemente sería así. Pero agora o goberno español mudara de idea e cominábao a todo o contrario: tiña prohibido saír de Barcelona ata que rematase a guerra. O novo gobernador xeral de Cataluña, de feito, receaba (con razón) que, se Méchain tornaba a Francia coas súas medicións, podería empregalas para lles dar algunha vantaxe aos franceses nas súas batallas. Ademais, decretárase o embargamento dos activos en poder dos franceses, e iso significaba que non había en toda Barcelona, en toda Cataluña, en toda España, un só banco ou prestamista que estivese disposto a prestarlle os cartos que precisaría para marchar.

Arrest Of Louis XVI & His Family At House Of Registrar of Passpo
Arresto de Luís XVI e a súa familia no rexistro de pasaportes. [Thomas F. Marshall, 1854]
E, se a desgraza pairaba sobre Méchain, a Delambre tampouco lle ía mellor. Deus non parecía estar de acordo con que o home lograse medir ese mundo que din que creara en sete días.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (XIII): Fiat Pasteur

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 6 de febreiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XIII) fiat Pasteur, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XII): In vino veritas.]

louis_pasteur_en_1857

Cando o novísimo doutor Louis Pasteur, naquel momento profesor do instituto de ensino secundario de Dijon, se enfrontou ao seu primeiro proxecto de investigación en solitario, pensou que o primeiro que precisaba era unha fonda preparación en cristalografía práctica. Decidiu que o mellor que podía facer era estudar sistematicamente as formas cristalinas, repetir todas as medicións e comparar os seus resultados cos que xa foran publicados. Un dos estudos cristalográficos que decidiu repetir foi o de 1841 de Frédéric Hervé de la Provostaye.

Seguir lendo

Breve historia do metro (II): As primeiras tribulacións de Méchain

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 9 de setembro de 2015 Breve historia del metro (2), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia do metro (I): O principio de todo.]

castell_de_montjuic_-_fossat_entrada_-_barcelona_28catalonia29

Agora que xa presentamos o noso amigo Delambre, temos de pasar á vertente sur do proxecto, é dicir, Méchain.

Pierre François André Méchain saíu desde París cara a Barcelona acompañado por tres asistentes o 25 de xuño de 1792, algunhas semanas despois de que o Goberno francés negociase a colaboración de España nos seus labores. Atrás deixou a muller, Barbe Thérèse Méchain, nada Marjou, quen, por certo, houbo de se comprometer a seguir realizando as medicións que facía o seu home no observatorio parisiense, así como rematar un estudo que estaba a realizar verbo das eclipses lunares.

O primeiro axudante no equipo de Méchain era un enxeñeiro cartógrafo militar chamado Jean Joseph Tranchot. Tiña no seu currículo o importante mérito de ocuparse durante anos da triangulación de distancias na illa de Córsega, o que o facía, para Méchain, especialmente axeitado para se enfrontar ao labor de triangular os Pireneos. Igualmente, no equipo había un especialista en construír e reparar instrumental, chamado Esteveny, e mais un criado chamado Lebrun.

A viaxe cara ao sur foi relativamente tranquila, se ben pouco despois de deixar París, na área de Essonne, déronlle o alto á expedición nunha barricada. Igual que lle pasou a Delambre, a milicia tomou os aparellos de triangulación por estrañas armas secretas, polo que foron detidos. Tiveron a sorte de que, como a detención se produciu antes da caída de Luís XVI, os papeis que levaban asinados polo rei serviron para liberalos.

Unha semana despois de comezar a viaxe, Méchain e os seus chegaron a Perpiñán, e arribaron a Barcelona o 10 de xullo. O enlace que lles asignaron foi un militar, o tenente José González, experto en navegación astronómica. Tanto González como outros interlocutores que chegaron con el, ao seren científicos, estaban afeitos a falar o francés (como o están os de hoxe en día co inglés). O francés encargoulles a artesáns cataláns a fabricación dunhas tendas de forma cónica onde debía situarse o novísimo aparello que traía consigo para as medicións, coñecido como círculo de Borda (en honor de Jean-Charles de Borda) e que quedou embalado na súa caixa polo de pronto. Cando este traballo estivo completado, o equipo saíu de viaxe cara ao norte para buscar e seleccionar as estacións e os nós que ían empregar, tras o cal volverían ao sur para comezar a medir. Tal excursión, por certo, houberon de facela case ás apalpadas porque, aínda que poida semellar estraño, non foron quen de atopar un mapa de Cataluña en toda Barcelona.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (XII): In vino veritas

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 30 de xaneiro de 2014 Breve historia de la cristalografía: (XII) in vino veritas, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (XI): Asimetrías e xogos de luz.]

in-vino-veritas1

Consonte a mitoloxía grega, foi o mismísimo deus Dionisio quen descendeu do monte Olimpo para ensinar aos homes a fabricar viño. Segundo a arqueoloxía moderna, ese descenso, de existir, tería lugar en Asia Menor (o que hoxe é o leste de Turquía) hai uns 7000 anos. Xunto coa arte do viño, Dionisio doou outro agasallo que pasou moito tempo sen ser recoñecido como tal, o tártaro, que se atopa no fondo de, daquela, as ánforas e, hoxe, as barricas de viño.

Tanto Lucrecio como Plinio o Vello estaban familiarizados co tártaro. O que hoxe sabemos que é bitartarato de potasio (formalmente hidroxenotartarato de potasio) describíase como de sabor agre e que ardía cunha chama de cor púrpura, amais de proporcionar receitas para unha ducia de remedios que o contiñan.

Estudouse con máis detalle na Idade Media. O alquimista persa Abu Mūsa Ŷābir ibn Hayyan (coñecido en Europa como Geber) foi o primeiro que deixou constancia por escrito, arredor do ano 800, de que o tártaro é un sal e illou o ácido tartárico (e outra boa cantidade de compostos orgánicos, pero esa é outra historia), se ben non con demasiada pureza. Houbo que agardar ata 1769 para obter o ácido tartárico quimicamente puro, cousa que logrou Carl Wilhelm Scheele (á vez que outra boa cantidade de compostos orgánicos). O composto empregábase na fabricación de cosméticos e remedios naturais, como o sal de La Rochelle ou o tártaro emético, polo que moitas adegas se converteron, de facto, en fábricas de ácido tartárico.

Seguir lendo

Breve historia do metro (I): O principio de todo

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 7 de setembro de 2015 Breve historia del metro (1), de Juan de Juan, que pode lerse nesta ligazón.]

meter-1427159

A historia que pretendo contarvos nas notas que comezan aquí é a historia da medición do mundo. Ben, non tal. Para ser precisos, trátase da historia da medición precisa da distancia existente entre Dunkerque e Barcelona; medición que había servir para obter unhas dimensións do mundo, amais de homoxeneizar a medida de lonxitude.

Todo isto é o que estaba en xogo en xuño de 1792, cando dous astrónomos comezaron viaxes en sentidos opostos. Jean-Baptiste Joseph Delambre saíu de París cara ao norte, mentres Pierre François André Méchain fíxoo cara ao sur. Cos datos que habían traer a París estableceríase a lonxitude da Terra e, unha vez feito isto, definiríase a medida universal de lonxitude, o metro, como a dezmillonésima parte da distancia entre o Polo Norte e o ecuador.

Aquel obxectivo estaba claramente influído, en realidade impulsado, polo espírito normalizador e excitadamente confiado nos poderes esencialmente bos da ciencia que trouxo a Ilustración, espírito que aínda non abandonamos de todo (malia que, de cando en vez, descubramos que os científicos poden ser tan mesquiños, tan mentireiros, tan interesados, tan corruptos incluso, como poidan selo os de letras). Iso si; o que era, por riba de todo, é unha necesidade imperiosa. O mundo da primeira revolución industrial, que se preparaba para o soño de medrar economicamente en medio século o que non se medrara desde a antiga Grecia, non podería acadar ese obxectivo se mantiña dúas cousas que conservaba desde os vellos tempos: unha, a complexa e molesta rede de fielatos e demais cargas alfandegueiras coas que se vía gravado o comercio cada vez que se saía dun condado; e dúas, a non menos complexa e non menos molesta rede de medicións.

Seguir lendo

Unha perspectiva heurística acerca da creación e a transformación da luz

[Esta é unha tradución do artigo orixinal de 17 de marzo de 1905 Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt, de Albert Einstein, que pode lerse nesta ligazón. Hai dispoñible unha versión en pdf aquí. É o primeiro artigo da serie Wunderjahr.]

titular

Existen fondas diferenzas formais entre, por unha banda, as descricións teóricas dos gases e doutros corpos materiais empregadas polos físicos e, pola outra banda, a teoría de Maxwell dos procesos electromagnéticos no denominado «espazo baleiro». Mentres consideramos que o estado dun corpo queda perfectamente definido coas posicións e velocidades dunha determinada cantidade (certamente moi grande, si, pero finita) de átomos e electróns, para a descrición do estado electromagnético dunha rexión do espazo servímonos de funcións espaciais continuas, de xeito que unha cantidade finita de variables non pode considerarse abonda para determinar completamente o estado electromagnético da devandita rexión. Consonte a teoría de Maxwell, ao falar de fenómenos puramente electromagnéticos e, polo tanto, da luz, a enerxía debería interpretarse como unha función espacial continua; porén, a enerxía dun corpo material está representada, segundo a interpretación actual dos físicos, pola suma de todos os seus átomos e electróns. A enerxía dun corpo material non pode dividirse nunha cantidade arbitrariamente grande de partes arbitrariamente pequenas; secasí, consonte a teoría de Maxwell (ou consonte calquera teoría ondulatoria en xeral) a enerxía dun raio de luz emitido por unha fonte luminosa puntual distribúese continuamente por un volume cada vez máis extenso.

Seguir lendo