A descuberta das eras glaciais e o efecto invernadoiro (III)

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 8 de xaneiro de 2016 El descubrimiento de las eras glaciales y el efecto invernadero (III), de Pedro J. Hernández, que pode lerse nesta ligazón.]

O artigo anterior dedicámosllo ao debate histórico sobre a pertinencia de empregar o quentamento producido nun invernadoiro como analoxía para o quecemento da atmosfera polos gases de efecto invernadoiro e sobre os erros conceptuais que este debate trasladou aos nosos días, moi a pesar de que o meteorólogo sueco Nils Ekholm xa publicara en 1901 unha explicación superficial do mecanismo correcto.

O experimento que retardaría a ciencia do cambio climático

Hoxe en día considérase coñecemento estándar o feito de que o CO2 absorbe radiación na parte infravermella do espectro electromagnético. Un experimento que amosa perfectamente esta absorción foi realizado para o programa Earth: The Climate Wars en BBC 2, onde puidemos ver o xeólogo escocés e coñecido presentador de televisión Iain Stewart mostrándonos a radiación infravermella dunha candea ao atravesar un tubo de vidro de 30 cm de lonxitude con e sen a presenza do CO2.

Seguir lendo

Teoría de xogos (I): Introdución

[Esta é unha tradución autorizada de Ciención de Breogán, adaptada do artigo orixinal de 23 de agosto de 2010 Teoría de juegos I – Introducción, de Javier “J” Sedano, que pode lerse en El Cedazo. Toda a serie Teoría de juegos está publicada en forma de libro, dispoñible aquí.]

Iniciamos hoxe unha serie dedicada á teoría de xogos. A teoría de xogos é unha rama das matemáticas aplicadas que describe como dous ou máis xogadores se enfrontan a un xogo, tomando decisións sobre el.

Pero que é un xogo? Se ben, ao longo da serie, veremos que é discutible, partiremos da definición que deu John von Neumann sobre o que é un xogo:

Un xogo é unha situación conflitiva na cal un debe tomar unha decisión sabendo que os demais tamén toman decisións e que o resultado do conflito determínase, dalgún xeito, a partir de todas as decisións realizadas.

Tendemos a subestimar os seres humanos de tempos pasados, pensando que, como non tiñan electricidade nin auga corrente, eran parvos, de xeito que en moitos textos atoparedes que Von Neumann é o pai da teoría de xogos. Eu, pola contra, imaxino o comerciante romano intelixente, negociando co importador de trigo e co senador en cuestión, e imaxino que, na súa cabeza, aplicaría moitas das análises e estratexias que estudaremos aquí, aínda que empregase outros nomes para iso.

Seguir lendo

Breve historia da cristalografía (IV): Átomos e balas de canón

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 5 de decembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (IV) Átomos y balas de cañón, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (III): Goniómetros e óxidos doces.]

A idea de que a divisibilidade da materia sexa finita é antiintuitiva. Agora pode semellarnos evidente porque medramos coa idea dos átomos, pero non é en absoluto un concepto evidente. A pesar diso, estivo presente na filosofía practicamente desde o seu comezo.

bhagavad_gita

E non soamente filosofía occidental. Moitos afirman que probablemente fose Kanada, alá polo século ii a. de C. (se ben algunhas fontes din que viviu no século vi a. de C.), quen introduciu no pensamento hindú o concepto de anu ou aṇor (átomo). A verdade é que o Bhagavad-gītā, con seguridade do século ii a. de C. ou anterior, xa recolle, no capítulo oito, versículo nove, o seguinte (énfase nosa):

kaviṃ purāṇam anuśhāsitāram
aṇor aṇīyānsam anusmared yaḥ
sarvasya dhātāram achintya-rūpam
āditya-varṇaṃ tamasaḥ parastāt

Seguir lendo

A descuberta das eras glaciais e o efecto invernadoiro (II)

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 4 de xaneiro de 2016 El descubrimiento de las eras glaciales y el efecto invernadero, de Pedro J. Hernández, que pode lerse nesta ligazón.]

Na primeira entrada desta serie relatabamos a historia da descuberta das eras glaciais e as primeiras propostas dos mecanismos disparadores e amplificadores do cambio climático necesario para o avance e o retroceso do xeo en ambos os hemisferios. Quedabamos no momento no que Svante Arrhenius lle atribuía a Joseph Fourier a explicación daquilo que coñecemos hoxe como efecto invernadoiro. Consonte as palabras de Arrhenius:

Fourier sostiña que a atmosfera actúa coma o vidro dun invernadoiro, porque deixa pasar os raios de luz solar pero retén os raios escuros do chan.

Seguir lendo

Aprendendo a ver (III): Now I R1

[O artigo previo da serie é Aprendendo a ver (II): Regras e máis regras.]

No vídeo anterior aparecía unha pregunta importante no noso problema de recoñecemento automático de dedos: deberiamos escribir máis regras, incorporándollas ao noso programa, ou iríanos mellor probar outro enfoque? Resulta que este problema xa o atoparon os científicos que investigaban a intelixencia artificial na década de 1980 co primeiro sistema experto de importancia. A xente de Welch Labs, na súa serie Learning to see, explícanos a historia que pode axudarnos a avanzar no noso desafío.

Coma sempre, para veres os subtítulos en galego, tes de escollelos ti. Fai un clic en «Configuración» e selecciona a túa lingua!

Relatividade sen fórmulas (X): A relatividade na realidade

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 21 de xuño de 2007 Relatividad sin fórmulas – La relatividad en la realidad, de Pedro Gómez-Esteban González, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Relatividade sen fórmulas (IX): Paradoxo dos xemelgos.]

Agora que xa percorremos o camiño que nos levou desde o Limiar da Teoría Especial da Relatividade ata o Paradoxo dos xemelgos, pasando polos efectos relativistas máis coñecidos, imos concluír a parte principal desta serie falando dalgúns experimentos que demostran que a Teoría Especial non é unha «ilusión» nin un invento matemático: a relatividade existe.

albert_einstein_1947

Por certo, lembra que nesta serie falamos da Teoría da Relatividade Especial, non Xeral, de xeito que non imos falar neste artigo da curvatura da luz ao pasar preto do Sol nin cousa semellante.

En primeiro lugar, o punto máis feble de calquera teoría son os seus puntos de partida: neste caso, os dous postulados de Einstein (se non os lembras, podes refrescar a túa memoria aquí). Os físicos realizaron moitísimos experimentos tentando asegurarse, por unha banda, de que é imposible distinguir dous sistemas inerciais, e, pola outra banda, de que a velocidade da luz é sempre a mesma.

Seguir lendo

Aprendendo a ver (II): Regras e máis regras

[O artigo previo da serie é Aprendendo a ver (I): Introdución.]

Xa está aquí o segundo capítulo da serie Learning to see, de Welch Labs. No vídeo anterior vimos unha introdución ao problema da intelixencia artificial, centrándonos nun problema moi concreto: deseñar un sistema de ia capaz de contar cantos dedos lle estamos a amosar. O enfoque deste segundo vídeo, por fin subtitulado en galego, é o primeiro que se nos podería ocorrer: crear regras fixas que nos permitan identificar dedos nunha imaxe. Porén, como veremos, o resultado non será o que esperabamos…

Coma sempre, para veres os subtítulos en galego, tes de escollelos ti. Fai un clic en «Configuración» e selecciona a túa lingua!

Breve historia da cristalografía (III): Goniómetros e óxidos doces

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 28 de novembro de 2013 Breve historia de la cristalografía: (III) Goniómetros y óxidos dulces, de César Tomé López, que pode lerse nesta ligazón.]

[O artigo previo da serie é Breve historia da cristalografía (II): As rochas con lingua e a urina de Hooke.]

581px-rome_de_lisle_crystal_model_of_unglazed_porcelain_collection_teylers_museum_haarlem_the_netherlands

Arredor de 1780, Arnould Carangeot recibiu unha encarga do seu xefe, Jean-Baptiste Romé de l’Isle: tiña de facer, con arxila, copias da súa colección de cristais. A tarefa non era doada en absoluto, aínda máis tendo en conta o puntilloso que podía chegar a ser De l’Isle. Pero iso non era problema ningún para o metódico e minucioso Carangeot. Este decatouse de que, se quería reproducir fielmente os cristais, era crítico que respectase os ángulos entre as súas caras, e para iso necesitaba medilos con precisión abonda. O compás era útil para os cristais meirandes, pero non para os máis pequenos. Carangeot, resolto, deseñou un aparello que lle permitise medir os ángulos: nacera o goniómetro de contacto.

goniometro-de-contacto

Empregando este goniómetro, De l’Isle recadou datos abondos para poder afirmar, en 1783, que a primeira lei da cristalografía de Steno era válida para todos os cristais, non só os de cuarzo e hematita.

Tendo en conta a íntima relación entre estrutura cristalina e composición química, non debe estrañarnos que o uso do goniómetro levase, pouco tempo despois da súa construción, a descubrimentos químicos. Seguir lendo

A descuberta das eras glaciais e o efecto invernadoiro (I)

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 4 de xaneiro de 2016 El descubrimiento de las eras glaciales y el efecto invernadero, de Pedro J. Hernández, que pode lerse nesta ligazón.]

900px-iceageearth
Representación artística da extensión do xeo no hemisferio norte durante unha era glacial. [Fonte: Wikipedia]
A lectura detallada do tortuoso sendeiro que percorreu a ciencia do cambio climático desde o século xix convenceume, hai uns anos, de que o noso coñecemento actual sobre o cambio climático antropoxénico non é máis ca o resultado do intento (habitual en calquera disciplina científica) de formular mellores hipóteses e de maior alcance. Ignorar a historia adoita ser unha moi mala idea. E a historia do descubrimento do papel do CO2 no clima do noso planeta reúne algunhas das mentes máis brillantes da ciencia dos últimos dous séculos que se embarcaron apaixonadamente na nobre busca da causa das eras glaciais que, de xeito cíclico, dominaran o pasado xeolóxico da Terra.

Non sei se serei quen a contar o esencial dunha amálgama de ideas que abrangue varias disciplinas, pero si que podo asegurarlle ao lector que se trata dunha viaxe que pode proporcionarlle non só unha nova perspectiva sobre a ciencia do cambio climático, senón ferramentas para loitar contra a desinformación á que nos ten acostumados a Rede neste asunto de especial relevancia social.

Seguir lendo

Chocolate para esteviófilos

[Esta é unha tradución adaptada do artigo orixinal de 29 de marzo de 2014 Xocolata per a steviòfils, de Claudi Mans, que pode lerse nesta ligazón.]

amb-stevia-davant
Cuberta dun chocolate Torras con estevia.

Por que se inventan os chocolates sen azucre, os turróns sen azucre, a goma de mascar sen azucre, as bebidas sen azucre? Xeralmente, por tres razóns. Os diabéticos queren alimentos sen azucre para evitar as subidas bruscas de glicosa no sangue. As persoas con sobrepeso ou obesas, para evitar inxerir as calorías do azucre. E para evitar as caries, especialmente nos nenos. A estas razóns engádeselles agora unha sacarosafobia (aversión aos azucres refinados) que, xunto coa fariñabrancafobia e a salrefinadofobia, constitúen tres fobias presentes nunha parte da poboación. Entre parénteses, podo comprender a fariñaintegralfilia, a azucresenrefinarfilia ou a saldohimalaiafilia (que achegan, respectivamente, fibra, algunhas proteínas e vitaminas, e arxilas), pero non as fobias citadas, porque os produtos non refinados conteñen o produto refinado.

Como fan os elaboradores de alimentos preparados para substituír o azucre nos seus produtos? Pois empregan dúas estratexias, grazas á dispoñibilidade de edulcorantes con propiedades moi diversas. Se a cantidade de azucre presente no alimento era moi grande, como é o caso dos chocolates (ata o 50 % ou máis), hai que buscar algún edulcorante que lle dea masa ao produto, que non sexa moi doce, que non suba o índice glicémico e que produza unha textura semellante no produto final. Isto conséguese grazas a produtos como o maltitol e965, a isomaltosa e953, o eritritol e968 e outros. Son derivados de azucres ou amidóns e satisfán os requisitos indicados. Ata hai pouco, estaban presentes na meirande parte dos alimentos sen azucre.

Para axustar o sabor doce ao que tiñan os alimentos con azucre, están os produtos con alto poder edulcorante, que tampouco provocan caries, non engordan nin suben o índice glicémico. Seguir lendo